Bản sắc Việt trong giai phẩm 'Xuân xưa'

Cánh áo đồng quê

Với giới sưu tầm báo, những tờ báo cổ, báo chí Sài Gòn, trong đó có báo Xuân, luôn trở thành giai phẩm được tìm kiếm nhiều nhất. Vì trước năm 1975, báo chí miền Bắc chủ yếu tập trung vào chủ đề chính trị; còn báo chí Sài Gòn do cạnh tranh nên khá đa dạng với những chủ đề về đời sống đô thị, cố hương, gia đình, văn nghệ, thế giới đó đây… Vì vậy, mỗi khi Xuân về, các tờ báo thi nhau giới thiệu những giai phẩm đặc sắc, trong đó trang bìa được thực hiện rất công phu.

Để viết sâu về những giai phẩm Xuân, tôi đã tìm gặp, trao đổi sau khi đọc những tác phẩm của nhà văn, nhà báo Phạm Công Luận (SN 1961) tại TPHCM (nguyên phóng viên Báo Thiếu niên Tiền phong). Anh kể, nhiều năm trước từng lang thang đến những quầy sách, báo cũ và sẵn sàng bỏ số tiền lớn ra mua cho trọn bộ những tờ báo hiếm hoặc chỉ còn độc nhất. Từ những tư liệu có trong tay, anh đã phát hành những cuốn sách kể về mùa Xuân cũ: Sài Gòn phong vị báo Xuân xưa; tùy bút - hồi ký - giai thoại trên báo Xuân Sài Gòn xưa…

Tết Bính Ngọ 2026, lần giở lại những trang sách của nhà báo Phạm Công Luận, trong lòng vẫn đong đầy cảm xúc, lan tỏa hơi ấm trên từng trang báo Xuân xưa, bởi những bức tranh do các họa sĩ vẽ quá có hồn, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Tờ báo Xuân Ngày Nay, phát hành dịp Tết năm 1940, họa sĩ Tô Ngọc Vân đã vẽ trang bìa là hình ảnh 3 người phụ nữ Việt Nam với tà áo dài truyền thống. Cô gái đứng bên trái mặc chiếc áo dài có cách điệu ở cổ là hình cánh hoa, cô gái đứng giữa mặc chiếc áo dài in hình lá phong đỏ và cô gái đứng bên phải mặc chiếc áo dài màu vàng cổ tròn. Thời đó, Tạp chí Phổ thông là một trong những ấn phẩm báo chí luôn “cháy” hàng. Trên tạp chí này số ra dịp Tết Nguyên đán Canh Tý 1960, nhà văn Nguyễn Vỹ đã viết bài thơ Xuân thông cảm. Để tạo sự khác lạ, ông viết trực tiếp lên bản in bằng nét chữ mộc mạc. Bài thơ nói về nỗi niềm của ông chia sẻ với mọi người trước viễn cảnh đất nước đang bị chia cắt, khói lửa triền miên: “… Dù ai chia sẻ sơn hà/ Trái tim đất nước khó mà xén chia…”.

Cụ Trương Vui bên bìa báo Xuân

Nét vẽ có hồn

Cụ Trương Vui (92 tuổi, hiện sống ở P. Cẩm Thành, tỉnh Quảng Ngãi) khi nhìn thấy tờ báo Xuân xưa trong Tuyển tập Sài Gòn phong vị báo Xuân xưa đã thốt lên: “Hồi đó các bìa báo vẽ người phụ nữ Việt Nam rất đẹp, đọc báo xong thì có khi cắt bìa dán lên tường thay cho bức tranh ngày Tết”. Cụ Vui kể lại câu chuyện về đời tư của họa sĩ Lê Trung, đó là có lần ông Phan Phan - một họa sĩ nổi tiếng từ Bến Tre lên Sài Gòn mong tìm gặp thần tượng đã vẽ những bìa báo Xuân rất đẹp. Khi gặp được họa sĩ Lê Trung, ông Phan Phan hỏi cô gái mặc chiếc áo bà ba nâu, đôi mắt to, eo thon, gò má hồng đẹp tuyệt trần được họa sĩ lấy nguyên mẫu từ đâu, hay từ người vợ của mình? Họa sĩ Lê Trung cười và đáp rằng mình tổng hợp nét đẹp từ nhiều phụ nữ Việt Nam để vẽ ra một cô gái Việt Nam trong mùa Xuân.

Trên một tờ báo Thiếu nhi Xuân Quý Sửu có hình ảnh đám trẻ ngồi trên lưng trâu, rước lọng và mô phỏng từ dạng tranh Đông Hồ. Nền của bức tranh màu đỏ, những đứa trẻ có màu vàng nhạt, chỉ cần nhìn vào cũng có cảm giác lũ trẻ đang cất tiếng cười vang giữa đồng quê vì đã nghĩ ra trò chơi rước Ông Nghè. Đó là tranh của họa sĩ Vivi, tức Võ Hùng Kiệt (SN 1945 tại Vĩnh Long).

Cụ Nguyễn Văn Hòa (95 tuổi, ở Gia Lai) kể, thời đó có những ấn phẩm bìa báo Xuân trên Báo Thiếu nhi, chỉ cần nhìn vào đã thấy yêu quê hương, người thân ruột thịt, cảm thấy làng quê của mình sao quá thân thương. Ví dụ như bức tranh gia đình sum họp ngày Xuân vẽ trên bìa báo Xuân năm 1973, bức ảnh gia đình bên mâm bánh chưng, con cháu lễ phép với ông bà, mọi người đều kính cẩn với gia tiên, đó dù là tranh vẽ nhưng nhìn vào rất xúc động.

Báo Xuân ngày đó khá nhộn nhịp và thu hút bạn đọc, bởi như tờ Phụ Nữ Tân Văn mở cuộc thi vẽ bìa báo Xuân năm 1934. Kết quả có 42 họa sĩ gửi bức vẽ về dự thi. Tranh của họa sĩ được chọn để làm trang bìa là Lemur Cát Tường. Ở miền Nam, nhiều người biết ông nổi tiếng qua việc thiết kế và chiếc áo dài Lemur vẫn được đặt tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ.

Phụ Nữ Tân Văn

Cô gái đi chợ Tết

Những số báo Xuân xưa ở Sài Gòn thường đi sâu vào những làng quê Việt Nam, gợi nhắc lại tình yêu quê hương, đất nước. Các nhà sưu tầm báo Xuân dành cho những tác phẩm này sự trân trọng và thường gọi là giai phẩm Xuân. Các giai phẩm Xuân có nội dung tương đối giống nhau như mở các mục: Thơ ông Táo, Tử vi cả năm, Chuyện ăn Tết khắp nơi...

Các báo rất hay đăng giai thoại về những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng, nhất là Tản Đà, Phan Khôi, Nguyễn Bính, Bùi Thế Mỹ, Lê Văn Trương… Những cây bút ở miền Nam thường viết cho báo Xuân là: Vương Hồng Sển, Sơn Nam, Bà Tùng Long…

Nhà báo Phạm Công Luận tâm sự, giới chơi báo xưa ở Sài Gòn chỉ chuộng giai phẩm báo Xuân trước năm 1954, vì vậy những tờ báo này dần trở thành của hiếm. Bìa các tờ báo này chủ yếu là những bức tranh vẽ, nhưng mỗi đường nét đều có hồn, sống động, cảm giác những tấm ảnh đó như có hơi ấm, âm thanh, mang tính đại diện cho con người vào thời điểm đó.

Hơn 80 năm trước, bối cảnh xã hội Việt Nam vốn buồn, vì chiến tranh và nghèo đói, đọc báo Xuân xưa sẽ cảm nhận được điều này. Phụ Nữ Tân Văn Tết 1930 là một trong những tờ báo Xuân phát hành sớm nhất ở miền Nam. Đến năm 1931, không hiểu sao tờ báo này dừng phát hành giai phẩm Xuân. Năm 1932, số báo Xuân của tờ Phụ Nữ Tân Văn có trang bìa đầy nữ tính, đó là một lọ hoa với những bông vạn thọ bung nở, tỏa ra mọi hướng. Những số báo này đều hướng tới chủ trương canh tân nên từ trang bìa đến nội dung đều không nhắc đến năm âm lịch.

Mùa Xuân Bính Ngọ năm 2026, phần lớn các tờ báo Xuân đều sử dụng ảnh được chụp bằng máy ảnh kỹ thuật số. Ngồi nhìn lại các tờ báo Xuân có những hình ảnh vẽ về người phụ nữ Việt Nam khá ấn tượng, như Báo Sài Gòn Mới Xuân Canh Dần 1950, họa sĩ Lê Trung vẽ hình ảnh một cô gái tay cắp rổ, tay cầm nhánh chuối, đầu đội nón bài thơ và có bước đi khoan thai, phía dưới tấm ảnh là 6 câu thơ kể về phận người Việt Nam những năm 1950:

Cô gái đi chợ Tết về

Tay xách nải chuối, tay bê rổ hàng

Một Xuân hai cảnh vui buồn

Kẻ khoe quần áo, kẻ toan nợ nần

Ước ao có những ngày Xuân

Theo đời sống mới xa gần chung vui.

Lê Văn Chương