Bản Xèo vươn mình từ gian khó: Đánh thức di sản, khơi thông nguồn lực vùng biên

Biến nông sản thô thành sản phẩm hàng hóa sức cạnh tranh cao đã tạo sinh kế bền vững cho đồng bào Bản Xèo - Ảnh: Thu Hiền

Sinh kế nảy mầm từ tư duy "thực chiến"

Nhiều năm bám bản, những người làm công tác giảm nghèo ở Bản Xèo thấm thía một sự thật: Nếu chỉ trông chờ vào những nương ngô tự cung tự cấp và trông cậy vào thiên nhiên khắc nghiệt, cái đói sẽ mãi luẩn quẩn. Sự bứt phá chỉ đến khi tư duy làm kinh tế hàng hóa được cắm rễ vào từng nếp nhà.

Thực tế nhãn tiền trên các sườn đồi hôm nay là màu xanh ngút ngàn của cây đao riềng. Thay vì làm manh mún, chính quyền và người dân đã mở rộng diện tích thâm canh lên tới 94 ha – vọt lên mức 162,1% so với kế hoạch ban đầu. Con số 1.880 tấn củ tươi thu về không chỉ là thành quả của mồ hôi, mà còn là nguồn nguyên liệu dồi dào "tiếp lửa" cho làng nghề miến đao truyền thống, biến nông sản thô thành hàng hóa có sức cạnh tranh cao trên thị trường.

Cùng với đao riềng, những vùng chuyên canh cây ăn quả đặc sản tại các thôn Pờ Sì Ngài, Cửa Cải đang trở thành "mỏ vàng" trên đất dốc. Hơn 14 ha na và mạng lưới bảo tồn hơn 81 ha lê bản địa đang hứa hẹn những mùa quả ngọt. Điểm nhấn trong chiến lược này phải kể đến Dự án “Mô hình cải tạo cây lê” được rót vốn trực tiếp từ Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) 1719.

Đứng giữa nương lê đang vươn chồi mạnh mẽ, ông Nguyễn Việt Cường - Chủ tịch UBND xã Bản Xèo chia sẻ, dự án kích hoạt từ cuối năm 2024 với quy mô gần 13 ha, nhưng cái hay nhất là cách làm "Nhà nước và Nhân dân cùng đầu tư". Trong tổng vốn hơn 1 tỷ đồng, dòng vốn MTQG 1719 làm "vốn mồi" hơn 820 triệu đồng cho cây giống và kỹ thuật. Ngay lập tức, 32 hộ dân thuộc Tổ cộng đồng (trải dài ở các thôn Tả Lèng, Séo Pa Cheo, Bản Giàng, Tả Pa Cheo) đã xắn tay áo, đối ứng gần 240 triệu đồng bằng ngày công và quỹ đất.

“Đến thời điểm này, diện tích cây lê phát triển rất tốt do bà con tuân thủ khắt khe kỹ thuật. Chỉ 1-2 năm nữa thôi, khi cây cho thu hoạch, bài toán thu nhập sẽ có lời giải đột phá”, ông Cường quả quyết. Sự minh bạch trong đầu tư đã ràng buộc trách nhiệm của mỗi người nông dân vào từng gốc cây, tấc đất.

Song song với nông nghiệp, Bản Xèo đang cho thấy sự nhạy bén khi định vị du lịch cộng đồng là "trái tim di sản". Những cung ruộng bậc thang tuyệt mỹ, cùng bản sắc của đồng bào Mông, Dáy, Dao không bị đóng băng trong tủ kính, mà đang sinh lời. Năm đội văn nghệ quần chúng được duy trì không chỉ để biểu diễn hội nghị, mà đã trở thành những "đại sứ văn hóa" kéo du khách về với bản làng. Bám sát “Đề án phát triển du lịch xã Bản Xèo giai đoạn 2026 - 2030”, người dân nơi đây đang trực tiếp hưởng lợi từ chuỗi dịch vụ lưu trú, ẩm thực, tự tin biến di sản thành bệ đỡ vững chắc cho sinh kế.

Khi đồng vốn không "ngủ quên"

Người nông dân vùng cao Bản Xèo đã biết cách làm giàu từ chính những sườn đồi dốc - Ảnh: Thu Hiền

Sinh kế dẫu có vạch ra bài bản đến đâu, nông sản có tốt cỡ nào cũng khó vươn xa nếu thiếu đi đòn bẩy hạ tầng. Tại Bản Xèo, sức mạnh kiến thiết ấy đến từ việc quản trị và hấp thụ hiệu quả các nguồn lực đầu tư công.

Những con số trên báo cáo của UBND xã bỗng trở nên sinh động khi ráp vào thực địa. Năm 2026, tổng quy mô vốn Chương trình MTQG (bao gồm vốn chuyển nguồn) rót về xã lên tới hơn 19,6 tỷ đồng; trong đó hơn 6,5 tỷ đồng dành cho đầu tư và hơn 13 tỷ đồng vốn sự nghiệp. Không để đồng vốn "ngủ quên" chờ thời, cả guồng máy chính quyền đã vào cuộc. Chỉ trong 9 tháng đầu năm, Bản Xèo đã giải ngân hơn 9,5 tỷ đồng, chạm mốc gần 50% kế hoạch.

Không để xảy ra tình trạng vốn “chờ” công trình, người đứng đầu chính quyền xã đã quán triệt rõ nhiệm vụ tới từng bộ phận phụ trách. Theo đó, yêu cầu bức thiết hiện nay là đẩy nhanh tiến độ tối đa, cam kết giải ngân 100% kinh phí trước các mốc thời gian quy định: ngày 31/12/2026 đối với vốn giai đoạn 2021-2025, và 31/01/2026 đối với vốn giai đoạn 2026-2030.

Dòng vốn chảy đến đâu, diện mạo nông thôn miền núi chuyển mình đến đó. Hạ tầng giao thông – mạch máu của nền kinh tế – nay đã được trải thảm nhựa, đổ bê tông khang trang, vươn mình đến tận trung tâm của toàn bộ các thôn, bản. Nhờ những cung đường vươn dài, củ đao riềng, trái na không còn chịu cảnh tư thương ép giá vì phí vận chuyển. Cùng với đường, ánh sáng điện lưới quốc gia đã bừng lên ở trên 90% nếp nhà; 100% hộ dân DTTS có nước sinh hoạt hợp vệ sinh. Các thiết chế văn hóa, y tế được hoàn thiện đồng bộ, trạm y tế kiên cố đảm bảo tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế chạm ngưỡng 100%.

Không dừng lại ở điện, đường, trường, trạm, sức vươn của Bản Xèo còn hòa vào dòng chảy số hóa. Hình ảnh 14 trạm phát sóng viễn thông vươn cao giữa núi đồi, cùng sự năng nổ của 119 thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng là một cú hích lịch sử. Giờ đây, khoảng cách giữa rẻo cao và thị trường tiêu dùng đã được san phẳng qua những cú chạm màn hình, khi nông dân biết quảng bá homestay, livestream bán nông sản trên mạng xã hội.

Sự cộng hưởng của những bước đi quyết liệt ấy đã cho ra những trái ngọt đo đếm được. Khép lại năm 2025, Bản Xèo chứng kiến một cuộc "lội ngược dòng" ấn tượng khi tỷ lệ hộ nghèo giảm sâu 11,62%, lùi về mức 22,87% (đạt 104,1% kế hoạch tỉnh). Và bước sang năm 2026 này, qua rà soát sơ bộ, toàn xã tiếp tục tự hào vạch tên 118 hộ gia đình thoát nghèo, hoàn thành 100% chỉ tiêu đề ra.

Rời Bản Xèo khi khói lam chiều len lỏi qua những mái nhà trình tường, tiếng nói cười của bà con vọng lại từ nhà sinh hoạt cộng đồng mang theo hơi thở của một nhịp sống mới. Khát vọng thoát nghèo ở Bản Xèo nay không còn là những khẩu hiệu hô hào suông. Nó đã hóa thành những vườn lê trĩu nhựa sống, những con đường bê tông trải dài, và hơn hết là một tâm thế tự chủ, vững vàng của đồng bào nơi phên dậu Tổ quốc.