Bánh ít lá gai - thức quà dân dã đậm tình quê của vùng đất võ

Bánh ít lá gai. (Ảnh: Thanh Bình/Vietnam+)

Bánh ít lá gai là món bánh truyền thống gắn bó với đời sống văn hóa, ẩm thực của người dân Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai.

Với lớp vỏ dẻo thơm, màu đen bóng đặc trưng cùng phần nhân ngọt bùi, chiếc bánh nhỏ xinh không chỉ hấp dẫn bởi hương vị mà còn chứa đựng những câu chuyện dân gian và nét đẹp nghĩa tình được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Hương vị dân dã gắn với những câu chuyện xưa

Nhắc đến đặc sản Quy Nhơn, bánh ít lá gai là một trong những món quà quê mang đậm dấu ấn vùng đất võ. Chiếc bánh gây ấn tượng bởi màu xanh đen của lá gai hòa quyện với nếp dẻo, vị ngọt của đường, vị bùi của đậu xanh và hương thơm béo ngậy của dừa. Khi bóc lớp lá chuối, chiếc bánh hiện ra với dáng tháp nhọn, gợi liên tưởng đến những công trình kiến trúc Chăm cổ kính trên vùng đất này.

Không chỉ đặc biệt bởi hương vị và hình dáng, tên gọi bánh ít còn gắn với nhiều cách lý giải trong dân gian. Theo một sự tích xưa, sau khi Lang Liêu sáng tạo ra bánh chưng, bánh dày và giành chiến thắng trong hội thi làm bánh dưới thời vua Hùng thứ sáu, nàng Út Ít - cô con gái út khéo léo của nhà vua - cũng muốn làm ra một loại bánh mới mang ý nghĩa riêng.

Nàng lấy bánh dày bọc nhân bánh chưng, tạo nên món bánh kết hợp hương vị của hai loại bánh truyền thống. Sau đó, nàng làm bánh thành những chiếc nhỏ nhắn, có loại để trần, có loại gói kín, thể hiện ý nghĩa “tuy một mà hai, tuy hai mà một.” Từ tên gọi bánh Út Ít, qua thời gian, người dân gọi ngắn gọn thành bánh ít.

Một cách giải thích khác cho rằng tên bánh bắt nguồn từ việc người làm thường chế biến mỗi loại một ít để tạo nên sự phong phú về hình dáng, màu sắc và hương vị. Điều này được nhắc đến trong câu ca dao quen thuộc:

“Bánh thật nhiều, sao kêu bánh ít
Trầu có đầy sao gọi trầu không?”

Với người Quy Nhơn, hình dáng chiếc bánh còn gợi nhớ đến những ngọn tháp Chăm có đỉnh nhọn vươn lên giữa nền trời. Tại địa phương, tháp Bánh Ít là một công trình kiến trúc nổi tiếng, đi vào câu ca dao:

“Tháp Bánh Ít đứng sít cầu Bà Di
Vật vô tri cũng thế huống chi tui với bà.”

Những cách lý giải khác nhau góp phần làm nên nét duyên riêng cho món bánh dân dã, khiến bánh ít lá gai không chỉ là thức quà ẩm thực mà còn mang theo dấu ấn lịch sử, văn hóa của vùng đất võ.

Tỉ mỉ trong từng công đoạn làm bánh

Bánh ít lá gai. (Ảnh: Thanh Bình/Vietnam+)

Để tạo nên chiếc bánh ít lá gai thơm dẻo, người làm bánh phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo.

Nguyên liệu chính làm vỏ bánh là gạo nếp mới, có mùi thơm tự nhiên và độ dẻo vừa phải. Nếp được vo sạch, ngâm trong nước vài giờ rồi xay nhuyễn, ép ráo để tạo thành khối bột dẻo. Lá gai non sau khi hái về được rửa sạch, luộc chín, vắt khô rồi giã nhuyễn cùng bột nếp. Đây là công đoạn tốn nhiều sức, bởi lá gai phải được giã thật mịn để vỏ bánh có độ mềm dẻo, không bị lợn cợn khi thưởng thức.

Phần nhân bánh thường được làm từ đậu xanh, dừa và đường, có thể thêm một chút quế hoặc vani để tăng hương thơm. Đậu xanh được ngâm, đãi sạch vỏ rồi nấu chín. Dừa nạo sợi đem xào cùng đường, sau đó trộn với đậu xanh và tiếp tục sên trên lửa nhỏ đến khi hỗn hợp dẻo quánh, chuyển màu vàng sẫm và tỏa mùi thơm.

Khi phần vỏ và nhân đã sẵn sàng, người làm bánh lấy một lượng bột vừa đủ, dàn mỏng trên lòng bàn tay rồi cho nhân vào giữa, khéo léo túm kín các mép bột và vo tròn. Tiếp đó, bánh được đặt lên lá chuối đã thoa một lớp dầu mỏng, gói thành hình tháp rồi đem hấp chín.

Tùy cách làm, có nơi hấp bánh khi đã gói lá chuối, có nơi hấp bánh trước rồi mới gói để giữ màu xanh của lá. Khi thưởng thức, chỉ cần nhẹ nhàng bóc lớp lá bên ngoài là có thể cảm nhận lớp vỏ đen bóng, mềm dẻo cùng phần nhân thơm ngọt bên trong.

Bánh ít lá gai ngon phải có độ dẻo vừa phải, không quá cứng hay nhão; vị ngọt hài hòa với vị bùi của đậu xanh, vị béo của dừa và hương thơm đặc trưng của lá gai. Sự kết hợp giản dị ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng cho món bánh đã gắn bó lâu đời với người dân xứ Nẫu.

Món bánh của tình thân và nét đẹp văn hóa xứ Nẫu

Bánh ít lá gai. (Ảnh: Thanh Bình/Vietnam+)

Bánh ít lá gai không chỉ hiện diện trong những bữa ăn thường ngày mà còn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người dân Quy Nhơn. Ở nhiều làng quê, bánh thường có mặt trong các dịp cúng giỗ. Sau khi dâng cúng tổ tiên, những chiếc bánh được bày lên mâm cỗ để mọi người cùng thưởng thức, đồng thời trở thành món quà quê dành cho khách và người thân.

Đặc biệt, bánh ít còn gắn với tục hồi dâu của các cặp vợ chồng mới cưới. Theo phong tục được lưu truyền ở địa phương, sau ba ngày cưới, người con gái thường tự tay làm một quả bánh ít mang về cúng gia tiên và biếu cha mẹ ruột.

Món quà tuy nhỏ nhưng gửi gắm tấm lòng hiếu thảo của người con gái khi về làm dâu nơi khác. Để có được những chiếc bánh thơm ngon, người làm phải dành thời gian chuẩn bị nguyên liệu, tỉ mỉ qua từng công đoạn, gửi vào đó công sức và sự chăm chút. Bởi vậy, bánh ít không chỉ là món quà vật chất mà còn mang ý nghĩa “của ít lòng nhiều,” thể hiện tình cảm gia đình và đạo hiếu của người Việt.

Ngày nay, giữa sự xuất hiện của nhiều loại bánh hiện đại, bánh ít lá gai vẫn được người Quy Nhơn gìn giữ và lưu truyền. Nhiều gia đình tiếp tục làm bánh để phục vụ nhu cầu thưởng thức, cúng giỗ, làm quà biếu hoặc duy trì phong tục truyền thống. Nghề làm bánh cũng được truyền lại cho con cháu, trở thành một phần ký ức gia đình và bản sắc ẩm thực địa phương.

Từ những nguyên liệu gần gũi của đồng quê, qua bàn tay khéo léo và sự cần mẫn của người làm bánh, bánh ít lá gai đã vượt ra khỏi khuôn khổ một món ăn dân dã để trở thành thức quà đậm tình quê. Mỗi chiếc bánh nhỏ không chỉ lưu giữ hương vị ngọt bùi, dẻo thơm mà còn kể câu chuyện về văn hóa, phong tục và tình nghĩa của con người Quy Nhơn qua bao thế hệ./.