Báo chí thích ứng

Đằng sau yếu tố tốc độ

Trước đây, báo chí gần như giữ vị trí trung tâm trong dòng chảy thông tin. Muốn biết chuyện gì đang xảy ra, công chúng tìm đến báo chí. Muốn phát đi thông điệp có sức lan tỏa, người ta tìm đến báo chí.

Ở thời đại số, thế đứng độc quyền không còn. Những thông tin về một vụ cháy giữa đêm, một vụ va chạm giao thông, một trận mưa ngập lớn, một sự kiện gây tranh cãi... dần không còn đến từ phóng viên, mà từ điện thoại người dân.

Chưa bao giờ, nghề báo đứng trước nhiều thay đổi như lúc này. Vậy tương lai nghề báo sẽ ra sao, sẽ thích ứng thế nào? Xã hội cần gì ở báo chí trong một thế giới mà tin tức xuất hiện ở mọi nơi?

Với thực tiễn làm nghề, tôi nghĩ câu trả lời không còn nằm ở yếu tố tốc độ. Mạng xã hội gần như luôn nhanh hơn. Camera luôn ghi hình trước khi phóng viên có mặt. Người dân ở hiện trường luôn nhìn thấy sự việc trước tòa soạn. Báo chí khó lòng chiến thắng, nếu chỉ cạnh tranh bằng tốc độ,.

Một video có thể cho chúng ta biết điều gì đã xảy ra, nhưng không phải lúc nào giải thích vì sao sự việc xảy ra, ai phải chịu trách nhiệm, bài học nào cần được rút ra. Và khi ấy, báo chí thể hiện giá trị. Đó là sự kiểm chứng, là khả năng kết nối những dữ kiện rời rạc thành một bức tranh có ý nghĩa.

AI giúp báo chí hoàn thiện chính mình

Song song đó, sự xuất hiện của AI vừa hữu dụng, đồng thời vừa là thách thức với công nghệ báo chí. AI có thể tổng hợp dữ liệu, hoàn thành một bản tin đa phương tiện chỉ trong vài giây. AI hỗ trợ nhiều khâu trong quá trình tác nghiệp, giúp tiết kiệm thời gian, tối ưu hóa các nguồn lực.

Dẫu vậy, khả năng phát hiện vấn đề, đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm về những gì mình công bố của mỗi nhà báo vẫn là những điều mà AI hiện nay chẳng thể thay thế.

AI có thể viết về nỗi đau của nhân vật, nhưng không thể ngồi đối diện trò chuyện cùng nhân vật. AI có thể phác họa khu dân cư sau thiên tai, nhưng không thể trực tiếp bước qua lớp bùn đất để nhìn thấy từng ánh mắt của những số phận vừa mất nhà cửa. Công nghệ đang thay đổi cách làm báo là điều không bàn cãi, song công nghệ chưa làm thay được phần con người nhất của nghề báo.

Không để thuật toán thao túng

Nếu trước đây tòa soạn quyết định điều gì được đưa lên trang nhất, thì ngày nay, thuật toán ngày càng có tiếng nói lớn hơn. Lượt xem, lượt chia sẻ, thời gian đọc cùng những con số tương tác đang tác động mạnh đến cách thông tin vận hành.

Vẫn cần tiếp cận công chúng và không thể đứng ngoài môi trường số, nhưng nếu báo chí chỉ chạy theo thuật toán, sẽ có nguy cơ đánh mất những gì xã hội cần biết. Bởi vì, có những thông tin rất quan trọng, rất đáng quan tâm nhưng lại không hấp dẫn, không tạo ra hàng triệu lượt xem.

Nếu mọi quyết định đều được dẫn dắt bởi thuật toán, những vấn đề thiết thân, trực tiếp tác động đến đời sống dân sinh sẽ nhấn chìm giữa cơn bội thực thông tin. Để rồi, chức năng định hướng xã hội của báo chí sẽ dần mờ nhạt.

Thế nên, có lẽ thích ứng không phải là chạy nhanh hơn công nghệ, hay để cố gắng trở thành một phiên bản khác của mạng xã hội, mà phải là tâm thế làm chủ công nghệ, sử dụng hiệu quả công nghệ mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của nghề. Nhà báo phải là những người sẵn sàng đi tìm sự thật, đủ bản lĩnh để kiểm chứng sự thật và đủ trách nhiệm để phản ánh một cách công bằng, tử tế.

Báo chí giải pháp

Để thực sự thích ứng, làm chủ công nghệ và giữ chân độc giả, các tòa soạn cần những hành động thực tế quyết liệt hơn. Đó là sự chuyển dịch về mô hình kinh doanh, nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào doanh thu quảng cáo dựa trên lượt xem để hướng tới mô hình thu phí độc giả hoặc hợp tác chiều sâu.

Đó còn là tư duy làm báo với xu hướng báo chí giải pháp. Báo chí thích ứng không chỉ dừng lại ở việc vạch trần vấn nạn, mà phải dấn thân tìm kiếm, phân tích các mô hình giải pháp, gợi mở hướng đi cho xã hội. Đó chính là tấm lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ uy tín của báo chí, biến thông tin đáng tin thành thông tin hữu ích cho cộng đồng.