Báo chí trong môi trường số: Những ranh giới pháp lý cần nhận diện

Rủi ro pháp lý từ những khâu tác nghiệp quen thuộc

Theo nhà báo Nguyễn Quý Trọng, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng, nguy cơ vi phạm pháp luật có thể xuất hiện ở nhiều khâu của quá trình làm báo, từ thu thập thông tin, phỏng vấn, xử lý tư liệu đến biên tập, đăng tải và phân phối tác phẩm trên các nền tảng.

Mạng xã hội vừa là nguồn tin, vừa là kênh lan tỏa tác phẩm, nhưng việc sử dụng hình ảnh, video, âm thanh chưa rõ nguồn gốc hoặc quyền khai thác có thể dẫn đến tranh chấp bản quyền. Tương tự, áp lực đưa tin nhanh dễ khiến phóng viên bỏ qua khâu xác minh, trích dẫn phát ngôn thiếu ngữ cảnh hoặc chưa làm rõ bản chất vụ việc, ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của cá nhân, tổ chức.

Ông Trọng lưu ý ranh giới pháp lý không chỉ đặt ra khi phóng viên thu thập thông tin, mà còn trong quá trình công bố và khai thác tác phẩm trên nhiều nền tảng. Một nội dung đã được sử dụng trên truyền hình hoặc báo điện tử không có nghĩa mọi tư liệu trong đó đều có thể tự do đăng tải lại trên Facebook, YouTube hay TikTok.

"Việc sử dụng hình ảnh cá nhân, thông tin đời tư, nhất là với trẻ em và những người trong hoàn cảnh nhạy cảm, cũng đòi hỏi sự cân nhắc giữa yêu cầu thông tin, quy định pháp luật và đạo đức nghề nghiệp", ông nói.

Nhà báo Nguyễn Quý Trọng, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng

Đặc biệt, việc ứng dụng AI trong sản xuất tin, bài đang làm tăng yêu cầu đối với khâu kiểm chứng. Nếu nội dung do AI hỗ trợ tạo ra không được rà soát kỹ, sai sót có thể đi vào tác phẩm xuất bản. Theo ông Trọng, quy trình kiểm chứng tại một số tòa soạn còn chưa chặt chẽ, cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cách tổ chức và kiểm soát hoạt động sản xuất.

Từ thực tiễn đó, ông Trọng nhấn mạnh: “Phóng viên không chỉ cần biết ‘được tác nghiệp gì’, mà phải biết ‘được công bố và khai thác thông tin đó đến đâu’”. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với các tòa soạn trong việc hướng dẫn phóng viên nhận diện giới hạn pháp lý, kiểm soát tư liệu và đánh giá rủi ro trước khi đưa tác phẩm đến công chúng.

Không để phóng viên tự đối diện với rủi ro

Từ những tình huống phát sinh trong thực tiễn, nhà báo Nguyễn Quý Trọng cho rằng các cơ quan báo chí cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu là xử lý vi phạm sau khi xảy ra sự việc sang chủ động nhận diện, phòng ngừa và quản trị rủi ro ngay trong quá trình tác nghiệp.

Một trong những giải pháp được ông Trọng đề xuất là xây dựng quy trình xử lý sự cố nội bộ theo các bước: “phát hiện - báo cáo - kiểm soát thông tin - xác minh - phân loại mức độ - quyết định sửa/cải chính/gỡ hoặc tiếp tục xử lý”. Khi tác phẩm có dấu hiệu sai sót, cơ quan báo chí cần nhanh chóng kiểm tra, xác minh và đánh giá mức độ ảnh hưởng để lựa chọn phương án phù hợp. Với những đề tài nhạy cảm, cơ chế phản biện trước khi đăng tải, phát sóng cũng cần được thiết lập nhằm phát hiện sớm nguy cơ pháp lý.

Cần quản trị rủi ro bằng quy trình, để phóng viên luôn có một ‘lá chắn’ phía sau, không để phóng viên tự đối diện với rủi ro pháp lý. Ảnh minh họa

"Quy trình này phải quy định rõ người có trách nhiệm báo cáo, người được phát ngôn, người quyết định phương án xử lý và đầu mối hỗ trợ pháp lý cho phóng viên", ông cho hay.

Trong trường hợp phát sinh tranh chấp, khiếu nại, cơ quan báo chí có thể tổ chức đối thoại, hòa giải hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ từ luật sư, chuyên gia pháp lý. Việc xem xét trách nhiệm cũng cần căn cứ vào tính chất, mức độ và nguyên nhân sai sót, phân biệt trường hợp cố ý vi phạm với những sai sót khách quan, vô ý.

Nhấn mạnh yêu cầu thay đổi cách quản lý rủi ro trong tòa soạn, ông Trọng cho rằng cần chuyển từ xử lý sai phạm cá nhân sang quản trị rủi ro bằng quy trình, để phóng viên luôn có một ‘lá chắn’ pháp lý phía sau, không để phóng viên tự đối diện với rủi ro pháp lý.

Cùng với việc hoàn thiện quy trình xử lý sự cố, ông Trọng đề xuất xây dựng kho tư liệu có thông tin rõ ràng về nguồn, chủ sở hữu, phạm vi sử dụng, thời hạn và các nền tảng được phép khai thác. Theo ông, quản lý chặt chẽ tư liệu là một khâu cần thiết để hạn chế tranh chấp bản quyền, nhất là khi nội dung báo chí được sử dụng trên nhiều loại hình và nền tảng khác nhau.

Bồi dưỡng pháp lý: Bắt đầu từ tình huống nghề nghiệp

Từ những vấn đề thực tiễn trên, nhà báo Nguyễn Quý Trọng đề xuất Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí - Hội Nhà báo Việt Nam quan tâm đổi mới nội dung và phương pháp bồi dưỡng pháp lý cho hội viên, người làm báo. Theo đó, chương trình đào tạo không nên chỉ dừng ở việc phổ biến điều khoản, quy định, mà cần xuất phát từ những tình huống thường gặp trong quá trình tác nghiệp.

Các chương trình đào tạo không nên chỉ dừng ở việc phổ biến điều khoản, quy định, mà cần xuất phát từ những tình huống thường gặp trong quá trình tác nghiệp. Ảnh: PT

Các chuyên đề cần tập trung vào quyền và giới hạn tác nghiệp tại sự kiện, địa điểm công cộng và khu vực đặc thù; quy định về hình ảnh cá nhân, đời tư, danh dự, nhân phẩm; bản quyền ảnh, video, âm nhạc và nội dung trên mạng xã hội; kỹ năng xử lý khi bị cản trở tác nghiệp; đạo đức báo chí trong môi trường số và trách nhiệm khi sử dụng AI.

Đặc biệt, trong bối cảnh AI có thể tạo ra hình ảnh, video, giọng nói và những nội dung khó phân biệt thật - giả, phóng viên cần được trang bị kỹ năng kiểm chứng, nhận diện nội dung giả mạo, hiểu các vấn đề về bản quyền và xác định trách nhiệm của mình khi sử dụng sản phẩm có sự hỗ trợ của công nghệ.

Một hướng đào tạo được ông Trọng đề xuất là tổ chức các buổi thảo luận theo tình huống, với những câu hỏi trực tiếp như “Có được đăng không?” hoặc “Nếu là phóng viên, bạn xử lý thế nào?”. Qua đó, học viên có thể cùng phân tích căn cứ pháp lý, cân nhắc các phương án và rút kinh nghiệm từ những trường hợp cụ thể.

Từ thực tiễn hoạt động báo chí địa phương, có thể xây dựng một bộ tình huống pháp lý trong tác nghiệp, tập hợp những vấn đề đã phát sinh tại cơ sở để phục vụ đào tạo định kỳ. Cách làm này giúp nội dung bồi dưỡng gần hơn với công việc hằng ngày, đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan báo chí chia sẻ kinh nghiệm phòng ngừa sai sót.

Bên cạnh kiến thức pháp lý, ông Trọng nhấn mạnh yêu cầu siết chặt kỷ cương, kỷ luật tác nghiệp, nhất là với các tuyến bài điều tra.

"Những đề tài có tính chất phức tạp cần được tổ chức thực hiện chặt chẽ, có thể bố trí từ hai phóng viên trở lên; người phụ trách phải nắm chắc tiến độ, nội dung và diễn biến tác nghiệp. Cơ quan báo chí cũng cần quy định rõ chế độ báo cáo, kiểm soát đề tài và phương án can thiệp khi phóng viên gặp nguy hiểm hoặc có nguy cơ bị gài bẫy", ông nhấn mạnh.