Báo chí trước làn sóng 'đòi nợ' Big Tech: Việt Nam đang ở đâu?

Xâm phạm bản quyền biến tướng tinh vi

Tại Việt Nam, trong khi doanh thu quảng cáo không ngừng chảy vào túi các nền tảng xuyên biên giới, thì chất xám của đội ngũ làm báo lại đang bị khai thác miễn phí một cách công khai. Đã đến lúc câu hỏi: Báo chí nội địa đang ở đâu trong cuộc đua đòi lại công bằng này? cần có lời giải.

Trong nhiều thập kỷ, mối quan hệ giữa báo chí và các nền tảng như Google hay Meta được mô tả là "cộng sinh". Tuy nhiên, sự phát triển lệch trọng tâm đã biến mối quan hệ này thành sự phụ thuộc một chiều.

Phán quyết mới nhất từ CJUE đã xác lập một tiêu chuẩn mới: Tin tức là một loại hàng hóa đặc biệt và bất kỳ ai kinh doanh trên hàng hóa đó đều phải trả phí.

Tại Việt Nam, nghịch lý đang hiển hiện rõ nét hơn bao giờ hết. Các cơ quan báo chí đầu tư nguồn lực khổng lồ về nhân sự, tài chính và công nghệ để sản xuất những dòng tin nóng hổi, những bài điều tra công phu.

Thế nhưng, chỉ sau vài giây xuất bản, những đứa con tinh thần này ngay lập tức bị các trang tin tổng hợp, các fanpage triệu view và gần đây nhất là các chatbot AI "xào nấu".

Họ khai thác nội dung gốc, giữ chân người dùng trong hệ sinh thái của mình để bán quảng cáo mà không cần xin phép, cũng không để lại dù chỉ một đồng phí bản quyền cho đơn vị sản xuất.

Trong nhiều thập kỷ, mối quan hệ giữa báo chí và các nền tảng như Google hay Meta được mô tả là "cộng sinh".

TS Nguyễn Thanh Hương (giảng viên Khoa Quan hệ Quốc tế tại một trường đại học ở Hà Nội) đánh giá thực trạng xâm phạm bản quyền hiện nay không còn dừng lại ở việc cắt dán thô sơ. Nó đã biến tướng thành một ma trận tinh vi.

Các trang tin tổng hợp sử dụng thuật toán tự động để xào xáo lại tít bài, thay đổi đoạn sapo nhưng giữ nguyên giá trị thông tin cốt lõi. Nguy hại hơn, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang tạo ra một "hố đen" mới.

Thay vì dẫn link về trang gốc để người đọc tìm hiểu thêm, các chatbot AI này tổng hợp toàn bộ nội dung bài báo và trả lời trực tiếp cho người dùng. Điều này triệt tiêu hoàn toàn lượng truy cập (traffic), vốn là "hơi thở" sống còn của các tờ báo điện tử trong mô hình kinh doanh quảng cáo.

Báo chí nội địa đang rơi vào tình trạng yếu thế. Khi phát hiện vi phạm, quy trình khiếu nại lên các nền tảng xuyên biên giới thường kéo dài, phức tạp và đôi khi không nhận được phản hồi thỏa đáng. Sự lép vế này không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở sự thiếu hụt một hành lang pháp lý đủ mạnh mẽ để tạo ra sức ép buộc Big Tech phải ngồi vào bàn đàm phán một cách sòng phẳng.

Sức mạnh của liên minh

Từng bàn về vấn đề liên minh báo chí, nhìn ra thế giới, ông Lê Quốc Minh - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam - đã nhiều lần nhấn mạnh về mô hình hợp lực. Thay vì đơn độc chống chọi với thuật toán thay đổi xoành xoạch của Facebook hay chính sách tìm kiếm của Google, các cơ quan báo chí tại nhiều quốc gia đã chọn cách bắt tay nhau.

Điển hình như liên minh Onelogo tại Thụy Sĩ. Bằng cách xây dựng một hệ thống đăng nhập dùng chung và chia sẻ dữ liệu người dùng, họ đã tạo ra một cộng đồng hơn 2 triệu khách hàng trung thành. Con số này đủ lớn để các đơn vị quảng cáo phải cân nhắc thay vì dồn toàn bộ ngân sách cho Big Tech.

Tại Pháp và Canada, nỗ lực tập thể của các hiệp hội báo chí đã buộc Google phải ký kết các thỏa thuận chi trả hàng triệu USD mỗi năm cho việc sử dụng nội dung tin tức.

Bàn về vấn đề này, đại diện Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định đang tích cực hoàn thiện các khung pháp lý về bảo vệ bản quyền báo chí trên không gian mạng.

Trong khi đó, TS Nguyễn Thanh Hương cho rằng sự bảo vệ bản quyền từ các cơ quan báo chí phải làm sao để tạo ra một cơ chế thương lượng tập thể, nơi mà các cơ quan báo chí có thể đứng cùng một chiến tuyến để đòi hỏi quyền lợi chính đáng từ Meta hay Google.

Tuy nhiên, phản hồi từ các đại diện công nghệ thường đi theo một kịch bản chung: Họ khẳng định mình là bên mang lại lợi ích cho báo chí thông qua việc dẫn dắt traffic. Đây là một lập luận cần được phản bác mạnh mẽ, bởi traffic đó không thể bù đắp được sự sụt giảm doanh thu quảng cáo truyền thống và chi phí sản xuất tin tức đang ngày càng đắt đỏ.

"Xây dựng một hệ sinh thái số tự chủ, thắt chặt kỷ cương bản quyền và chuyển dịch mô hình kinh doanh từ dựa vào quảng cáo sang dựa vào giá trị độc giả chính là chìa khóa để báo chí nội địa không bị nhấn chìm trước làn sóng Big Tech", TS Nguyễn Thanh Hương nhấn mạnh.