Báo chí - Từ 'người đưa tin' đến 'người kiến tạo niềm tin'

Ảnh minh họa

Mỗi ngày, hàng tỷ đơn vị thông tin được sản xuất, chia sẻ rồi nhanh chóng chìm khuất. Tốc độ truyền tải đã không còn là lợi thế độc quyền của bất kỳ cơ quan báo chí nào. Trong môi trường số mà một đoạn video ngắn quay bằng điện thoại di động có thể lan truyền nhanh hơn, rộng hơn một phóng sự điều tra được biên tập kỹ lưỡng, vấn đề trọng tâm của báo chí không còn là việc cạnh tranh xem ai đưa tin trước?, mà đã dịch chuyển sang: Ai đáng để tin?

Chính nghịch lý này đặt định nghĩa về nghề báo trước một yêu cầu tái cấu trúc không thể trì hoãn.

Khi thông tin không còn là tài sản độc quyền

Trong nhiều thập kỷ, sự tồn tại và uy tín của nghề báo được xây dựng trên một lợi thế mang tính cấu trúc: Nhà báo nắm giữ những thông tin mà công chúng không có hoặc chưa thể tiếp cận. Bằng các nghiệp vụ chuyên môn, nhà báo đến hiện trường, khai thác nguồn tin, thu thập dữ kiện, rồi chuyển hóa thành ngôn ngữ truyền thông đại chúng.

Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ của không gian mạng đã bẻ gãy hoàn toàn cấu trúc độc quyền đó. Quá trình dân chủ hóa thông tin cho phép một người dân bình thường có thể phát trực tiếp hình ảnh từ hiện trường nhanh hơn mọi nỗ lực di chuyển của phóng viên. Một chuyên gia có thể công bố các phân tích chuyên sâu trên nền tảng cá nhân để tiếp cận hàng triệu người mà không cần thông qua sự phê duyệt của bất kỳ tòa soạn nào.

Vấn đề hiện nay không phải là chúng ta ngồi dự báo về sự thay đổi, bởi sự bão hòa thông tin đã trở thành một thực tại hiển nhiên. Câu hỏi đặt ra là: Báo chí cần tái định vị như thế nào để tiếp tục duy trì giá trị xã hội?

Phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam tác nghiệp

Giải pháp chắc chắn không nằm ở những nỗ lực nhằm tăng tốc trong một cuộc đua thông tin mà con người đã nắm chắc phần thua về mặt vật lý. Thay vào đó, báo chí buộc phải bước ra khỏi cuộc đua về số lượng và tốc độ, để dịch chuyển sang một không gian mà công nghệ chưa thể chạm tới: Không gian của sự kiểm chứng và kiến tạo ý nghĩa. Và chính sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) trong những năm gần đây là chất xúc tác mạnh mẽ nhất, buộc sự chuyển dịch này phải diễn ra một cách triệt để.

AI - công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể sáng tạo

Bàn về báo chí hiện đại không thể bỏ qua AI. Song, nhìn nhận AI đòi hỏi sự đánh giá khách quan về cả năng lực lẫn giới hạn cụ thể của công nghệ này trong thực tiễn tác nghiệp.

AI có thể hỗ trợ hiệu quả các tác vụ kỹ thuật: Tóm tắt văn bản, phân loại chủ đề, rà soát tư liệu hay phát hiện những thông tin sai lệch có cấu trúc đơn giản. Ở những khâu xử lý dữ liệu sạch, AI giúp giảm tải đáng kể khối lượng lao động cơ học cho nhà báo.

Thế nhưng, khi đối diện với những dữ liệu phức tạp, đa chiều và thiếu nhất quán - vốn là đặc tính của các sự kiện xã hội trọng yếu - giới hạn của AI lộ rõ. Thuật toán có thể nhận diện sai lệch, bỏ sót ngữ cảnh, hoặc tạo ra những văn bản mạch lạc về mặt hình thức nhưng sai lệch về bản chất. Rủi ro lớn nhất không nằm ở những lỗi sai lộ liễu, mà ở việc máy móc có thể đưa ra những thông tin thiếu chính xác một cách rất thuyết phục.

Nếu phó mặc cho AI tự chọn góc độ và định hướng thông điệp, kết quả thu được thường là những nội dung khuôn mẫu về câu chữ nhưng thiếu vắng chiều sâu tư tưởng. Máy móc không có trải nghiệm sống. Nó không thấu cảm được khoảng lặng của một cộng đồng đang chịu nhiều áp lực, cũng không đọc được sự do dự trong ánh mắt của một nhân chứng. Nó thiếu hệ giá trị đạo đức để đặt ra những câu hỏi phản biện và không có ý thức trách nhiệm trước những sự thật góc cạnh.

Nói cách khác: AI xử lý dữ liệu, còn nhà báo xử lý ý nghĩa. Ranh giới giữa hai yếu tố này chính là điểm phân định giữa một tác phẩm báo chí và một văn bản tự động hóa.

Nhận thức đúng điều này, người làm báo sẽ sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ thiết thực - không bài xích nhưng cũng không phụ thuộc. Phần việc mà thuật toán không thể thay thế chính là năng lực cốt lõi của nghề: Phân tích, phán đoán, lý giải và kiến tạo ý nghĩa từ các hiện tượng đời sống.

Người kiến tạo niềm tin - ba chiều kích của một sứ mệnh

Trong bối cảnh đó, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mang tính định hướng chiến lược cho hoạt động báo chí: "Báo chí phải trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin, cổ vũ khát vọng phát triển, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, trường tồn trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc".

Đây không phải là sự liệt kê các nhiệm vụ đơn lẻ, mà là một cấu trúc tư tưởng có tính hệ thống. Mỗi chiều kích là nền tảng cho chiều kích tiếp theo, đòi hỏi từ người làm báo những năng lực chuyên môn không thể ủy thác cho công nghệ.

Kiến tạo niềm tin không đồng nghĩa với việc áp đặt tư duy cho độc giả, mà là năng lực đặt sự kiện vào đúng ngữ cảnh. Một con số thống kê, nếu đứng độc lập, có thể gây ra hoang mang; nhưng khi được đặt vào bức tranh toàn cảnh với sự phân tích khách quan, nó trở thành cơ sở khoa học cho các hoạch định chính sách. Nhà báo xây dựng niềm tin bằng sự am hiểu vấn đề, minh bạch trong phương pháp tiếp cận và trung thực trong học thuật.

Cổ vũ khát vọng thường dễ bị nhầm lẫn với việc né tránh các vấn đề phức tạp. Trên thực tế, cổ vũ khát vọng phát triển là việc chỉ ra lộ trình khả thi để giải quyết các mâu thuẫn xã hội. Một tác phẩm báo chí thực sự mang tính cổ vũ không triệt tiêu sự phê bình, mà là phê bình trên tinh thần xây dựng, đặt vấn đề trong tầm nhìn dài hạn và tin tưởng vào năng lực tự điều chỉnh của cộng đồng.

Góp phần vào kỷ nguyên vươn mình đòi hỏi nhà báo chuyển dịch từ vị thế người quan sát sang vai trò chủ thể có trách nhiệm xã hội. Báo chí là một lực lượng tham gia trực tiếp vào tiến trình kiến thiết đất nước.

Niềm tin xã hội không được thiết lập qua một vài chiến dịch truyền thông đơn lẻ. Nó được tích lũy có tính chu kỳ, thông qua sự nhất quán giữa tôn chỉ mục đích và thực tiễn tác nghiệp. Độc giả ngày nay có khả năng đối chiếu nhiều nguồn tin và tiếp nhận thông tin với sự tỉnh táo cao. Trong môi trường số, niềm tin được xây dựng chậm nhưng có thể mất đi rất nhanh. Do đó, kiến tạo niềm tin là thước đo về phẩm cách nghề nghiệp, bên cạnh kỹ năng tác nghiệp.

Lực lượng nòng cốt trong kỷ nguyên mới

Trải qua 101 năm, báo chí cách mạng Việt Nam đã đối diện với nhiều thử thách qua từng giai đoạn lịch sử. Từ việc định hình diễn ngôn trong những năm tháng tái thiết đất nước, cho đến bối cảnh dư thừa thông tin hiện nay, yêu cầu đối với nghề báo ngày càng trở nên khắt khe và phức tạp hơn.

Nhà báo của thời đại số cần là người phân tích, kết nối, lý giải và đặt đúng trọng tâm vấn đề giữa một môi trường nhiễu loạn thông tin. Họ cần có nền tảng tri thức rộng để nắm bắt bối cảnh và đủ bản lĩnh để bảo vệ sự thật khách quan. Đối với công nghệ tự động hóa, người làm báo cần nắm vững nguyên lý hoạt động để làm chủ công cụ, dành không gian tư duy cho những giá trị thuộc về con người: Sự thấu cảm, trực giác văn hóa và lương tâm nghề nghiệp.

Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925-21/6/2026) là dịp để khẳng định lại vị thế của nghề. Câu hỏi trọng tâm không còn là "AI có thay thế nhà báo không?", mà là: Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, báo chí sẽ đóng góp như thế nào vào sự phát triển chung?

Người đưa tin thuần túy luôn hiện diện ở mọi thời đại và nay đã có thêm sự tham gia của máy móc. Nhưng vai trò của người kiến tạo niềm tin, người cổ vũ khát vọng, người dùng ngòi bút để kết nối thực tại với mục tiêu phát triển bền vững - đó là sứ mệnh mà 101 năm báo chí cách mạng đã định hình và thế hệ làm báo hôm nay đang tiếp bước với ý thức trách nhiệm sâu sắc.