Bảo đảm an sinh xã hội và quyền lợi của người dân có đất bị thu hồi

Bước ngoặt trong giải phóng mặt bằng

Một trong những nội dung được kỳ vọng tạo tác động lớn nhất đối với môi trường đầu tư là cơ chế xử lý các dự án đã thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất nhưng không thể hoàn tất do còn một số ít trường hợp chưa đồng thuận. Theo dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), nếu chủ đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất nhưng hết thời hạn vẫn không thể thỏa thuận phần còn lại, HĐND cấp tỉnh sẽ xem xét quyết định thu hồi đất.

Khu Chung cư Khang Gia, phường An Hội Tây, TPHCM (ẢNH: THANH HIỀN)

TS Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cho biết, Điều 127 Luật Đất đai năm 2024 cho phép nhà đầu tư nhận chuyển nhượng, thuê hoặc nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất để thực hiện dự án phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, luật hiện hành chưa có cơ chế xử lý phần diện tích còn lại khi việc thỏa thuận không đạt 100%.

Trên thực tế, chỉ một số ít hộ dân không đồng thuận, yêu cầu mức bồi thường quá cao hoặc phát sinh vướng mắc về chủ sử dụng đất cũng có thể khiến toàn bộ dự án bị đình trệ, làm chôn vốn đầu tư và lãng phí nguồn lực đất đai. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng nhằm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người sử dụng đất, đồng thời tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn nhất của nhiều dự án đầu tư thời gian qua.

Chuyển từ bồi thường sang “tái thiết cuộc sống”

Nếu cơ chế giải phóng mặt bằng và định giá đất hướng tới khơi thông nguồn lực phát triển thì các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư lại cho thấy rõ hơn định hướng bảo đảm an sinh xã hội của dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi). Luật Đất đai hiện hành đã đặt ra nguyên tắc “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”. Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) lần này tiếp tục cụ thể hóa nguyên tắc đó bằng những yêu cầu rõ hơn về điều kiện hạ tầng, sinh kế và chất lượng cuộc sống của người dân sau tái định cư.

Theo đó, Nhà nước không chỉ thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư mà còn có trách nhiệm đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm, tạo điều kiện để người dân ổn định thu nhập và đời sống sau khi bị thu hồi đất. Đối với các dự án khu đô thị, người dân có đất ở bị thu hồi được ưu tiên bố trí đất ở hoặc nhà ở tại chỗ; trong thời gian chờ bố trí phải được bảo đảm chỗ ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế, dự thảo còn bổ sung nhiều chính sách miễn, giảm tiền sử dụng đất nhằm tháo gỡ rào cản tài chính, tạo điều kiện tiếp cận đất ở và ổn định cuộc sống.

Theo TS Trần Văn, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, để các quy định này đi vào thực chất, cần lượng hóa chất lượng tái định cư bằng bộ tiêu chí đánh giá cụ thể, so sánh trực tiếp giữa nơi ở cũ và nơi ở mới. Nếu khu tái định cư chưa đáp ứng yêu cầu, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng hoặc tăng mức hỗ trợ. TS Trần Văn đề xuất chuyển từ cơ chế chi trả một lần sang hỗ trợ theo lộ trình, đồng thời xây dựng hồ sơ điện tử theo dõi tình hình việc làm và thu nhập của người dân trong những năm đầu sau tái định cư. Đây được xem là cách tiếp cận mới, chuyển trọng tâm từ bồi thường tài sản sang đồng hành với người dân trong quá trình tái thiết cuộc sống.