Bảo đảm cân bằng giữa nghiêm trị hành vi tội phạm nguy hiểm mới và mở rộng chính sách nhân đạo

Làm rõ hơn các điều kiện xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân

Thảo luận tại phiên họp, các đại biểu đánh giá cao Chính phủ đã cầu thị, khẩn trương, nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu nhiều ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp và đại biểu Quốc hội; tổ chức lấy ý kiến Nhân dân, tổng hợp ý kiến nhân dân và các cơ quan hữu quan để chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Bộ luật.

Về cơ bản, các nội dung của dự thảo lần này đã bám sát, thể chế hóa toàn diện quan điểm, chủ trương của Đảng. Các nội dung sửa đổi tập trung vào các khách thể có ý nghĩa đặc biệt quan trọng như an ninh quốc gia, an ninh chế độ, an ninh mạng…; đồng thời, tiếp tục thể chế hóa các nhiệm vụ về cải cách tư pháp; xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật về phòng, chống tội phạm; đáp ứng yêu cầu về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; chủ trương bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Bày tỏ sự tán thành và đánh giá cao Cơ quan chủ trì soạn thảo đã chuẩn bị dự thảo Bộ luật Hình sự rất công phu, kỹ lưỡng với tư duy lập pháp hiện đại, bảo đảm được sự cân bằng giữa nghiêm trị những hành vi tội phạm nguy hiểm mới và việc mở rộng chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước, đại biểu Phan Thị Thuỳ Linh (đoàn Thanh Hoá) nhấn mạnh quan điểm “một bộ luật nghiêm hay không, không nằm ở số tội danh thêm hay bớt, mà ở chỗ mỗi quy định có đủ rõ để áp dụng thống nhất và công bằng hay không”.

Trên tinh thần đó, góp ý về quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, đại biểu đánh giá, dự thảo đã đi rất đúng hướng, đã cá thể hóa trách nhiệm của từng người và tháo gỡ vướng mắc về tư cách pháp lý. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ hơn các điều kiện xác định trách nhiệm hình sự của pháp nhân.

Cụ thể, tại khoản 3 Điều 78 của dự thảo xác định một trong các điều kiện quy trách nhiệm hành vi phạm tội là có “sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại”.

“Với quy định này, chúng ta cần làm rõ “sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” này được xác định qua quyết định, hành vi của cá nhân nào, bộ phận nào và căn cứ vào thẩm quyền nào. Bởi, chỉ riêng quan hệ lao động, chức danh quản lý hoặc lợi ích mà pháp nhân có được từ hành vi phạm tội thì chưa đủ để quy trách nhiệm hình sự”, đại biểu nêu quan điểm.

Cùng với đó, đại biểu cũng cho rằng cần làm rõ tại Điều 78, việc cá nhân thực hiện hành vi đã chết không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Cơ quan tố tụng vẫn phải chứng minh hành vi cấu thành tội phạm thuộc phạm vi Điều 79, đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại Điều 78 và bảo đảm quyền bào chữa của pháp nhân. Nội dung này cần được quy định thống nhất với pháp luật tố tụng hình sự.

Về việc áp dụng hình phạt với cá nhân phạm tội trên danh nghĩa pháp nhân, đại biểu cho rằng, việc xác định trách nhiệm của từng người phải dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế; đồng thời đề nghị nhất quán nguyên tắc “không thể lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội, mà phải xem xét đầy đủ trách nhiệm của người trên thực tế đã quyết định, đã trực tiếp chỉ đạo hoặc tổ chức thực hiện hành vi phạm tội đó”.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng bày tỏ tán thành với việc dự thảo đã cấu trúc lại các tội phạm trên không gian mạng theo chuỗi hành vi, từ chuẩn bị, tổ chức đến thực hiện.

“Đây là cách tiếp cận mới, phù hợp với thực tiễn phát triển các công nghệ hiện đại, cũng như phù hợp với thực tiễn đấu tranh đối với nhiều vụ tống tiền quy mô lớn đã diễn ra trên mạng gần đây”, đại biểu nói.

Tuy nhiên, nêu băn khoăn về việc tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng tại Điều 157 chưa thuộc danh mục được xử lý từ giai đoạn chuẩn bị tại Điều 14; trong khi để lừa đảo, đối tượng phải chuẩn bị từ trước như mua gom tài khoản ngân hàng, mua sim không chính chủ, dựng trang web giả mạo..., đại biểu đề nghị rà soát kỹ đối với nội dung này.

“Ngăn chặn từ khâu chuẩn bị là sẽ chặn được thiệt hại trước khi tiền của người dân thực sự bị chuyển đi”, đại biểu nói.

Tạo sự động viên để người phạm tội hợp tác, khắc phục hậu quả sớm

Trong khi đó, đại biểu Dương Đức Hải (đoàn TP Hà Nội) bày tỏ tán thành với chính sách khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, chủ động khai báo và chấp nhận hình phạt được nêu tại Điều 3 và Điều 57 của dự thảo Bộ luật Hình sự (BLHS). Theo đại biểu, đây là đổi mới quan trọng do Chính phủ trình Quốc hội, được Bộ Công an chủ trì nghiên cứu, xây dựng từ yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Cho rằng những băn khoăn của các đại biểu về sự tự nguyện, quyền bào chữa, trách nhiệm chứng minh tội phạm và quyền quyết định độc lập của Tòa án là rất chính đáng, từ thực tiễn công tác Công an, đại biểu Dương Đức Hải đóng góp thêm một số ý kiến để làm rõ cơ sở ủng hộ chính sách này.

Thứ nhất, theo đại biểu, chính sách hình sự cần tạo sự động viên để người phạm tội hợp tác thực chất và khắc phục hậu quả sớm.

“Khi một vụ án xảy ra, chúng ta mong người phạm tội bị xử lý nghiêm minh, người bị hại cầu mong sự thật sớm được làm rõ, tài sản sớm được thu hồi và hậu quả sớm được khắc phục. Chính sách hình sự cần đáp ứng đầy đủ những mong đợi ấy. Trong những vụ án có nhiều người tham gia, thủ đoạn che giấu tinh vi, tài sản bị dịch chuyển qua nhiều khâu, sự hợp tác của người phạm tội có thể giúp xác định đồng phạm, truy tìm tài sản và ngăn chặn các hành vi sai phạm tiếp theo... Pháp luật đã có chính sách khoan hồng đối với người thành khẩn khai báo. Đề xuất lần này tạo thêm một cơ chế có điều kiện, khuyến khích sự hợp tác sớm, đầy đủ và có trách nhiệm hơn”, đại biểu nói.

Thứ hai, theo đại biểu, cơ chế khoan hồng phải vận hành cùng những đảm bảo vững chắc về quyền con người và công lý. Nêu việc có ý kiến lo ngại việc gắn khoan hồng với nhận tội và chấp nhận hình phạt có thể tạo ra sức ép đối với người bị buộc tội, đại biểu cho rằng đây là điều cần được quan tâm khi hoàn thiện đồng bộ Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự.

Theo đại biểu, việc này cần đảm bảo rõ 3 nguyên tắc bao gồm sự lựa chọn phải thực sự tự nguyện; lời nhận tội phải được kiểm chứng bằng chứng cứ; Tòa án quyết định độc lập về tội danh và hình phạt, việc chấp nhận hình phạt được đề nghị không thay thế phán quyết của Tòa án.

“Điều 57 quy định Tòa án có thể quyết định, như vậy đáp ứng điều kiện mở ra khả năng được xem xét khoan hồng, không đương nhiên đảm bảo một phương án đã được định trước”, đại biểu chỉ ra.

Thứ ba, đại biểu Dương Đức Hải nhấn mạnh, khoan hồng phải gắn với công bằng và bảo vệ người bị hại. Khi xem xét khoan hồng phải đánh giá toàn diện tính chất hành vi, mức độ lỗi, sự hợp tác của người phạm tội và các điều kiện luật định. Đồng thời, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại phải được bảo đảm, không để họ chịu sức ép phải chấp nhận bổ sung dàn xếp bất lợi.

“Từ thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, tôi đề nghị Quốc hội ủng hộ chính sách này, đồng thời hoàn thiện đồng bộ quy định hiện hành để áp dụng chặt chẽ, minh bạch và thống nhất”, đại biểu nêu kiến nghị.