Bảo đảm điều kiện hoạt động cho đại biểu HĐND trong mô hình mới Bài 1: Đủ điều kiện thực hiện vai trò đại diện, quyết định, giám sát hiệu quả

Khi không gian hoạt động đã thay đổi

Nếu nhìn vào con số, sự thay đổi rất rõ. Trước thời điểm sắp xếp, cả nước có 63 tỉnh, thành phố và 3.420 đại biểu HĐND cấp tỉnh. Đến cuộc bầu cử nhiệm kỳ 2026 - 2031, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và đã bầu đủ 2.552 đại biểu HĐND cấp tỉnh. Như vậy, số lượng đại biểu cấp tỉnh giảm 868 người, tương đương khoảng 25,4%. Tính bình quân, trước đây mỗi đơn vị cấp tỉnh có khoảng 54 đại biểu; hiện nay con số bình quân đã lên khoảng 75 đại biểu mỗi tỉnh, thành phố. Tuy nhiên, con số bình quân này không phản ánh đầy đủ sự khác biệt rất lớn về quy mô địa bàn, dân số và đặc điểm quản trị giữa các địa phương.

Thường trực HĐND tỉnh Tuyên Quang tổ chức phiên họp nghe giải trình về công tác quản lý, sử dụng và xử lý tài sản công là trụ sở làm việc của các cơ quan, đơn vị hành chính sau sắp xếp, sáp nhập trên địa bàn. Ảnh: Lý Thu

Điều đáng chú ý là 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh hiện nay không phải là 34 đơn vị có quy mô tương đồng. Có 23 đơn vị mới được hình thành từ việc sắp xếp 52 tỉnh, thành phố; trong khi 11 tỉnh, thành phố không thực hiện sắp xếp. Ở nhiều địa phương sau sắp xếp, quy mô địa bàn trực tiếp tác động tới hoạt động của đại biểu. Tỉnh Lâm Đồng mới có diện tích hơn 24.233km²; Gia Lai hơn 21.576km². Ở chiều dân số, An Giang có quy mô hơn 4,95 triệu người, Đồng Tháp hơn 4,37 triệu người, Hải Phòng hơn 4,66 triệu người. Trong cùng một hệ thống HĐND cấp tỉnh, có địa phương phải tổ chức hoạt động đại diện, giám sát trên không gian hàng chục nghìn km², trong khi có địa phương có mật độ dân cư và mức độ đô thị hóa rất cao thì không gian lại gọn hơn nhưng phải chịu áp lực lớn từ dân số. Đây là điểm cần được nhìn nhận khi bàn về chế độ, chính sách và điều kiện bảo đảm hoạt động của đại biểu HĐND.

Hoạt động của đại biểu HĐND tỉnh không chỉ ở các kỳ họp mà còn gắn với giám sát, tiếp xúc cử tri, khảo sát thực tế, theo dõi giải quyết kiến nghị và quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương. Khi không còn HĐND cấp huyện, một phần công việc được chuyển về cấp tỉnh và cấp xã; số đầu mối cấp xã cần theo dõi cũng nhiều hơn trước, thay cho một số đầu mối cấp huyện. Trong khi đó, địa bàn cấp tỉnh ở nhiều nơi rộng hơn sau sắp xếp. Vì vậy, chế độ, điều kiện bảo đảm hoạt động của đại biểu cần được tính đến tương xứng với khối lượng công việc và không gian đại diện mới - đại biểu Lê Ngọc Hà (Hà Tĩnh) chia sẻ.

Khi yêu cầu nhiệm vụ và không gian hoạt động đã thay đổi, cần nghiên cứu điều chỉnh sửa đổi chế độ, chính sách và điều kiện hoạt động cho đại biểu HĐND cấp tỉnh theo hướng nâng mức hoạt động phí hàng tháng, tương xứng hơn với khối lượng công việc lớn hơn, đầu mối cấp xã nhiều hơn và yêu cầu đại diện, giám sát ngày càng cao. Đây không chỉ là câu chuyện tăng một khoản chi, mà là bảo đảm nguồn lực cần thiết để đại biểu thực hiện hiệu quả chức năng đại diện, quyết định và giám sát trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Bảo đảm môi trường hoạt động chuyên nghiệp

Thực tiễn sau sắp xếp đơn vị hành chính cho thấy khoảng trống của một văn bản được ban hành từ năm 2016, khi chính quyền địa phương còn 3 cấp và điều kiện công nghệ khác xa hiện nay. Vì vậy, cần sớm nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 1206 theo hướng chế độ đối với đại biểu được nhìn rộng hơn, không chỉ ở kinh phí mà cả điều kiện đi lại, khảo sát, làm việc, tiếp cận thông tin, tài liệu và hạ tầng số. Đặc biệt, cần hình thành hệ sinh thái thông tin số phục vụ đại biểu với kho dữ liệu dùng chung, hồ sơ kỳ họp điện tử, tra cứu nghị quyết, dữ liệu giám sát, theo dõi kiến nghị cử tri và các báo cáo chuyên ngành. Đại biểu không chỉ cần có tài liệu mà phải tiếp cận đúng thông tin, đúng thời điểm và đúng vấn đề.

“Sau sắp xếp, địa bàn rộng hơn, khoảng cách đến cơ sở xa hơn, trong khi không còn HĐND cấp huyện làm đầu mối trung gian. Đại biểu vì thế càng cần được cung cấp đầy đủ, kịp thời thông tin từ cơ sở để nghiên cứu, giám sát và phản ánh đúng những vấn đề cử tri quan tâm. Cùng với chế độ phù hợp, việc số hóa tài liệu, xây dựng kho dữ liệu dùng chung sẽ hỗ trợ rất thiết thực cho hoạt động của đại biểu” - đại biểu Triệu Ngọc Sơn (xã Ia Púch, Gia Lai) chia sẻ.

Một giải pháp thiết thực là nghiên cứu cung cấp Báo Đại biểu Nhân dân đến đại biểu HĐND cấp tỉnh và đại biểu HĐND cấp xã, đặc biệt là các đại biểu hoạt động chuyên trách, cùng các chuyên đề, thông tin chuyên sâu về pháp luật và hoạt động dân cử. Đây là nguồn thông tin tham khảo hữu ích, nhất là trong điều kiện HĐND cấp tỉnh phải theo dõi địa bàn rộng hơn, còn đại biểu chuyên trách cấp xã trực tiếp đảm nhiệm nhiều hơn các hoạt động giám sát, thẩm tra, chuẩn bị kỳ họp và theo dõi kiến nghị cử tri.

Từ thực tiễn đó, kiến nghị Ủy ban Thường vụ Quốc hội sớm nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 1206 để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và yêu cầu hoạt động của đại biểu trong giai đoạn mới. Đây cũng là dịp chuyển từ tư duy “bảo đảm một khoản kinh phí” sang “bảo đảm một môi trường hoạt động chuyên nghiệp” cho đại biểu. Khi số lượng đại biểu HĐND cấp tỉnh giảm từ 3.420 xuống 2.552 người, nhưng không gian đại diện mở rộng, yêu cầu đặt ra không chỉ là mức hoạt động phí, mà là đủ điều kiện để mỗi đại biểu bám sát cơ sở, có đủ thông tin để quyết định và đủ công cụ để giám sát hiệu quả.