Bảo hiểm thất nghiệp trước yêu cầu quản trị rủi ro thị trường lao động

Bảo hiểm thất nghiệp không chỉ là chính sách trợ cấp khi mất việc, mà được đặt trong vai trò hỗ trợ đào tạo, duy trì việc làm và quản trị rủi ro lao động. Ảnh: Dũng Hiếu

Từ ngày 1/1/2026, Luật Việc làm năm 2025 chính thức có hiệu lực, mở ra khuôn khổ pháp lý mới cho chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Trong bối cảnh thị trường lao động tiếp tục chịu tác động từ chuyển dịch cơ cấu kinh tế, công nghệ, tự động hóa và những biến động về mô hình việc làm, bảo hiểm thất nghiệp được tái định vị theo hướng chủ động hơn.

Chính sách này không chỉ hỗ trợ tài chính tạm thời cho người lao động khi mất việc, mà còn gắn với đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng, duy trì việc làm và kết nối cung - cầu lao động.

Từ năm 2026, người lao động làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Quy định này cũng áp dụng với các hợp đồng có tên gọi khác nhưng thể hiện quan hệ lao động có trả công và sự quản lý, giám sát. Cách tiếp cận nhằm hạn chế né tránh trách nhiệm an sinh và mở rộng bao phủ đến cả vị trí quản lý trong doanh nghiệp, hợp tác xã.

Mức đóng được thiết kế linh hoạt: người lao động đóng tối đa 1% tiền lương tháng; người sử dụng lao động đóng tối đa 1% quỹ tiền lương; Nhà nước hỗ trợ tối đa 1% từ ngân sách trung ương. Việc quy định “tối đa” thay vì mức cứng tạo dư địa điều hành trong các tình huống thiên tai, dịch bệnh, khủng hoảng hoặc khi Quỹ có kết dư.

Theo ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm, Bộ Nội vụ, Luật Việc làm 2025 đã khắc phục hạn chế cũ, định hướng chính sách chủ động hơn trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro. Trợ cấp thất nghiệp chỉ là hỗ trợ tài chính tạm thời, mục tiêu cốt lõi là giúp người lao động sớm quay lại thị trường qua đào tạo, nâng cao kỹ năng nghề.

Luật cũng cải tiến quy trình, tăng ứng dụng công nghệ thông tin, cho phép nộp hồ sơ linh hoạt và rút ngắn thời gian xử lý. Việc mở rộng đối tượng tham gia không chỉ giúp tăng quy mô quỹ mà còn tạo nền tảng vững chắc hơn để chính sách thực sự trở thành công cụ quản trị rủi ro lâu dài.

Trong khi lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ lệ cao (khoảng 63,1%) và thất nghiệp thanh niên đạt 8,6%, việc bao phủ rộng hơn sẽ góp phần giảm bất bình đẳng trong tiếp cận an sinh xã hội. Đồng thời, chính sách nhấn mạnh vai trò hỗ trợ cả người đang làm việc thông qua các chương trình bồi dưỡng kỹ năng, giúp họ thích ứng với chuyển đổi số và tự động hóa đang diễn ra mạnh mẽ trên thị trường lao động Việt Nam.

Tính đến hết tháng 5/2026, cả nước có 17,37 triệu người tham gia bảo hiểm thất nghiệp, tăng 175.000 người so với tháng 4. Trong 5 tháng đầu năm, toàn hệ thống đã giải quyết trợ cấp thất nghiệp cho hơn 245.000 người. Riêng tháng 5, số hồ sơ nộp tăng mạnh.

Trong quý 1/2026, có khoảng 1,06 triệu người trong độ tuổi lao động thất nghiệp (giảm so với quý trước nhưng tăng so với cùng kỳ). Tuy nhiên, gần 23.000 người hưởng bảo hiểm thất nghiệp đã được giới thiệu việc làm và hơn 5.800 người được hỗ trợ học nghề thành công.

Các số liệu cho thấy thị trường lao động chưa có biến động đột biến nhưng áp lực vẫn tồn tại. Nếu chỉ dừng ở chi trả trợ cấp, chính sách sẽ xử lý hậu quả. Khi gắn với tư vấn, giới thiệu việc làm và đào tạo nghề, bảo hiểm thất nghiệp sẽ trở thành công cụ hỗ trợ chuyển đổi việc làm hiệu quả.

Sự gia tăng số người tham gia bảo hiểm thất nghiệp phản ánh niềm tin ngày càng cao của người lao động vào hệ thống an sinh. Việc số người hưởng bảo hiểm xã hội một lần giảm gần 25% so với cùng kỳ cũng cho thấy thị trường lao động đang dần ổn định.

Hiện lực lượng lao động khoảng 53,5 triệu người nhưng lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ lệ lớn, việc gắn kết trợ cấp thất nghiệp với các dịch vụ hỗ trợ việc làm trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các địa phương cần đẩy mạnh kết nối giữa trung tâm dịch vụ việc làm với doanh nghiệp, dự báo nhu cầu nhân lực theo ngành nghề và khu vực để người lao động có cơ hội quay lại làm việc nhanh chóng. Điều này không chỉ giảm gánh nặng cho Quỹ bảo hiểm thất nghiệp mà còn góp phần nâng cao năng suất lao động chung của nền kinh tế.

Trong bối cảnh thị trường lao động biến động mạnh về kỹ năng và mô hình việc làm, bảo hiểm thất nghiệp theo Luật Việc làm 2025 không chỉ là “phao cứu sinh” khi mất việc, mà còn là công cụ quan trọng hỗ trợ chuyển đổi việc làm, nâng cao kỹ năng và quản trị rủi ro của thị trường lao động.