Bảo tàng ngoài công lập và bước tiến mới của văn hóa Huế

Một góc không gian trưng bày tác phẩm hội họa thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Cecile Le Pham (53 Hàm Nghi, phường Thuận Hóa). 

Từ chính sách tiên phong đến yêu cầu phát triển mới

Trong lĩnh vực văn hóa, một chính sách tốt có thể tạo sức lan tỏa vượt xa quy mô ngân sách. Huế là một trong những địa phương sớm xây dựng chính sách riêng hỗ trợ bảo tàng ngoài công lập, thể hiện sự trân trọng những cá nhân, gia đình, doanh nghiệp dành tài sản và tâm huyết cho di sản. Cách tiếp cận ấy đã được ghi nhận, đánh giá tích cực trong các diễn đàn chuyên môn và trong dư luận xã hội.

Nghị quyết số 17/2020/NQ-HĐND ngày 7/12/2020 xác lập chính sách hỗ trợ phát triển bảo tàng ngoài công lập đến năm 2030, trên cơ sở Đề án số 258/ĐA-UBND ngày 3/12/2020. Kế hoạch số 130/KH-UBND ngày 7/4/2021 cụ thể hóa việc triển khai. Đây là tiến trình chuyển chủ trương huy động nguồn lực xã hội thành cơ chế hỗ trợ thiết thực, thừa nhận đóng góp của cá nhân, gia đình và doanh nghiệp trong bảo tồn di sản.

Báo cáo số 4313/BC-SVHTT ngày 26/12/2025 cho biết, giai đoạn 2022–2025, thành phố bố trí 1,17 tỷ đồng hỗ trợ, giải ngân 974 triệu đồng, tương đương khoảng 83,2%. Quy mô ngân sách còn khiêm tốn nhưng đã góp phần duy trì hoạt động chuyên môn. Giá trị của chính sách nằm cả ở thông điệp đồng hành: nguồn lực tư nhân dành cho di sản có thể tạo lợi ích chung và xứng đáng được hỗ trợ.

Bởi vậy, Kế hoạch số 562/KH-UBND ngày 3/10/2026 về triển khai chính sách hỗ trợ phát triển bảo tàng ngoài công lập giai đoạn 2027–2030 cần được đặt trong mạch kế thừa ấy. Giá trị của kế hoạch nằm ở khả năng phát huy thành quả, xử lý vướng mắc và nâng hiệu quả thực thi, đáp ứng vị thế thành phố trực thuộc Trung ương trên nền tảng di sản và bản sắc văn hóa Huế.

Hiện trạng đặt ra thước đo mới

Tại thời điểm cuối năm 2025, báo cáo ghi nhận 5 bảo tàng công lập và 4 bảo tàng ngoài công lập hoạt động; Bảo tàng Nghệ thuật thêu XQ tạm ngưng do địa điểm bị thu hồi phục vụ quy hoạch, đây cũng là trường hợp cho thấy sự ổn định địa điểm là điều kiện quan trọng để bảo tàng tồn tại.

Những bộ sưu tập cho thấy nguồn lực xã hội có chiều sâu. Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương lưu giữ 2.410 hiện vật, mở ra câu chuyện nhiều lớp về lịch sử dòng sông. Bảo tàng Mỹ thuật Cecile Le Pham có trên 1.000 hiện vật; Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh trưng bày 395 hình ảnh, tư liệu, hiện vật. Đó là những nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, giáo dục và trải nghiệm văn hóa.

Sức tiếp cận công chúng cũng có chuyển biến. Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn tăng từ 979 lượt năm 2022 lên 3.200 lượt năm 2025. Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương đón hơn 30.000 lượt từ khi thành lập đến thời điểm cuối năm 2025. Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đón 10.362 lượt năm 2024, nhưng còn 8.294 lượt năm 2025. Những diễn biến ấy cho thấy tiềm năng, đồng thời nhắc rằng sức hút cần được vun đắp thường xuyên.

Các hiện vật tại Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương. 

 Vì thế, mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất năm bảo tàng ngoài công lập được cấp phép, hoạt động ổn định trong kế hoạch mới phải được đo bằng yêu cầu chất lượng. Năm thiết chế đã hình thành chưa đồng nghĩa với năm bảo tàng vận hành bền vững. Cần quan tâm cả khôi phục hoạt động, ổn định cơ sở và nâng năng lực phục vụ, thay vì chỉ đếm số quyết định cấp phép.

Theo báo cáo của Sở Văn hóa và Thể thao, 14 cuộc trưng bày, triển lãm được hỗ trợ 700 triệu đồng trong giai đoạn 2022–2025. Những hợp tác giữa bảo tàng công lập và ngoài công lập đã mở rộng nội dung phục vụ. Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đưa hoạt động giáo dục lịch sử đến học sinh 5 trường trung học cơ sở tại Quảng Điền năm 2023. Đây là bằng chứng về giá trị xã hội cần được đưa vào thước đo hiệu quả chính sách.

Thước đo cần hướng đến hiện vật được bảo vệ, tri thức được kiểm chứng và công chúng được phục vụ. Lượng khách, doanh thu hữu ích nhưng chưa phản ánh hết giá trị một bảo tàng chuyên đề. Cần ghi nhận đóng góp nghiên cứu, giáo dục và khả năng gìn giữ những di sản ít có điều kiện xuất hiện trong các trưng bày lớn.

Hỗ trợ trúng khâu để di sản được bảo vệ

Kế hoạch mới dự kiến hỗ trợ thuê đất, công trình ngoài sở hữu Nhà nước không quá 50 triệu đồng/năm; tối đa 2 hoạt động trưng bày, triển lãm mỗi năm, không quá 50 triệu đồng/hoạt động; một sản phẩm lưu niệm không quá 30 triệu đồng và quảng bá không quá 30 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, báo cáo tổng kết cho biết chính sách hỗ trợ thuê nhà, đất giai đoạn trước chưa có bảo tàng đăng ký. Cần làm rõ nguyên nhân để quyền lợi trên giấy trở thành khả năng tiếp cận thực tế.

Báo cáo cũng chỉ ra kinh phí hỗ trợ mới đáp ứng một phần nhu cầu; phần lớn hoạt động vẫn do bảo tàng tự trang trải. Kho bảo quản nhỏ, thiếu chuyên gia, trang thiết bị và khó khăn thanh quyết toán ảnh hưởng đến năng lực duy trì. Vì vậy, nâng mức hỗ trợ cần đi cùng hướng dẫn hồ sơ, tư vấn chuyên môn và cơ chế thực hiện phù hợp. Đam mê khai sinh bảo tàng, nhưng sự bền vững đòi hỏi nền tảng quản trị.

Đặc biệt ở Huế, khí hậu nóng ẩm, mưa lũ đặt ra yêu cầu bảo quản phòng ngừa. Cơ quan chuyên môn nên xây dựng chương trình tư vấn định kỳ về độ ẩm, ánh sáng, côn trùng, an ninh và phương án di chuyển hiện vật khi có sự cố. Những hỗ trợ nhỏ, đúng kỹ thuật có thể ngăn tổn thất lớn, khó phục hồi.

Trong giai đoạn 2022–2025, chính sách đã hỗ trợ 8 đợt đào tạo, bồi dưỡng với kinh phí khoảng 40 triệu đồng. Đó là bước khởi đầu cần phát triển thành cơ chế để bảo tàng công lập, chuyên gia và cơ sở đào tạo đồng hành thường xuyên. Từ kiểm kê, nhận diện niên đại, lập hồ sơ đến thiết kế trưng bày, mỗi nhiệm vụ cần có đầu mối hỗ trợ. Chia sẻ năng lực chuyên môn cũng giúp phát huy hiệu quả đầu tư của Nhà nước.

Chỉ tiêu 80%–90% bảo tàng hoàn thành số hóa và ít nhất 50% nhân sự chuyên môn được đào tạo, bồi dưỡng hằng năm cần gắn với kết quả cụ thể. Số hóa phải bắt đầu từ kiểm kê chuẩn xác, hình ảnh và dữ liệu có thể cập nhật, sử dụng lâu dài. Đào tạo phải giúp người học giải quyết công việc tại bảo tàng. Công nghệ phát huy tác dụng khi dựa trên tri thức được kiểm chứng.

 Nhà Nghiên cứu Trần Đình Sơn trao đổi về các hiện vật trong bộ sưu tập trưng bày tại Bảo tàng. 

Kết nối bảo tàng với đời sống thành phố

Bảo tàng cần hiện diện thường xuyên trong đời sống Huế. Nhà trường có thể trở thành đối tác bền vững qua những chương trình học tập bằng hiện vật, tìm hiểu lịch sử và nghề truyền thống. Mỗi bảo tàng nên xây dựng nội dung phù hợp lứa tuổi, phối hợp với giáo viên để chuyến tham quan trở thành trải nghiệm có mục tiêu giáo dục.

Trong giai đoạn 2022–2025, chính sách hỗ trợ phát triển 6 sản phẩm lưu niệm với kinh phí 145 triệu đồng, gồm sản phẩm gốm, sách, túi vải và tập bưu ảnh. Đây là hướng kết nối di sản với thủ công và dịch vụ. Muốn đi xa, sản phẩm phải có câu chuyện, chất lượng và kênh phân phối. Liên kết lữ hành cũng cần lịch mở cửa, thuyết minh và trải nghiệm rõ ràng để bảo tàng trở thành điểm đến trong hành trình khám phá Huế.

Chính sách đã hỗ trợ 9 đợt quảng bá với kinh phí 160 triệu đồng, trong đó có xây dựng website, giới thiệu trên nền tảng “Khám phá Huế”. Bước tiếp theo cần gắn thông tin số với khả năng thu hút công chúng. Báo chí có thể đồng hành qua câu chuyện hiện vật, nhà sưu tập và hành trình bảo tồn; cung cấp thông tin tham quan thiết thực, có đầu mối kiểm chứng và kế hoạch thường xuyên.

Khoảng cách giữa 1,17 tỷ đồng được bố trí và 974 triệu đồng đã giải ngân cần được xem xét cùng khó khăn thủ tục mà báo cáo nêu, tránh quy mọi nguyên nhân cho thiếu nhu cầu. Cần công khai điều kiện, hồ sơ, thời hạn xét hỗ trợ; hướng dẫn từ đầu cách lập dự toán và chứng từ. Phân bổ phải dựa trên nhu cầu, kết quả cam kết, bảo đảm không trùng lặp. Kiểm tra cần giúp phát hiện và tháo gỡ vướng mắc kịp thời.

Huế đã đi sớm trong xây dựng chính sách hỗ trợ bảo tàng ngoài công lập. Bước tiếp theo cần chứng minh bằng những bảo tàng đứng vững, hiện vật được gìn giữ an toàn và công chúng được tiếp cận di sản tốt hơn. Khi tâm huyết của người dân gặp một chính quyền biết kiến tạo, di sản sẽ có thêm sức sống, góp phần làm nên chiều sâu và sức hấp dẫn của thành phố./.