Bảo tồn di sản thời AI: Công nghệ không thể thay thế tính nguyên gốc

Từ công trình đơn lẻ đến không gian văn hóa di sản

Bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Những năm gần đây, ngành bảo tồn không còn bó hẹp phạm vi nghiên cứu ở từng công trình kiến trúc đơn lẻ mà đã mở rộng ra cả quần thể, làng cổ và cảnh quan văn hóa. Sự dịch chuyển này đòi hỏi các phương pháp tiếp cận liên ngành và sự hỗ trợ đắc lực từ kỹ thuật số.

TS. Tạ Thị Hoàng Vân nhận định di sản gắn liền với tự nhiên và cộng đồng.

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Tạ Thị Hoàng Vân, Phó Giám đốc Cung Triển lãm kiến trúc quy hoạch xây dựng Quốc gia, nhận định giá trị của một di sản không chỉ nằm ở bản thân vật thể kiến trúc. Giá trị đó còn được hình thành từ mối quan hệ chặt chẽ giữa di tích với thiên nhiên, cộng đồng và lịch sử. Từ thực tiễn nghiên cứu, TS. Hoàng Vân đề xuất, khung phương pháp tích hợp đa lớp gồm năm tầng dữ liệu: nền tự nhiên, mạng kết nối, hình thái cư trú, không gian xã hội – tín ngưỡng và ý nghĩa – ký ức.

TS. Hoàng Vân phân tích thêm, nếu chỉ lập các bản đồ chuyên đề rời rạc, nhà nghiên cứu sẽ thu về một lượng dữ liệu khổng lồ nhưng lại bỏ qua mối liên kết cốt lõi tạo nên hồn cốt của di sản. Công nghệ hệ thống thông tin địa lý (GIS) và ảnh viễn thám đóng vai trò quan trọng trong việc chồng lớp các dữ liệu không gian này. Qua đó, cơ quan quản lý có thể nhận diện rõ vùng cảnh quan nhạy cảm để kiểm soát quy hoạch xây dựng.

Tuy nhiên, TS. Hoàng Vân lưu ý không nên đồng nhất việc sở hữu nhiều dữ liệu số với việc hiểu đúng di sản. Bà nhấn mạnh, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ phương pháp luận, không thể thay thế con người trong việc giải thích chiều sâu lịch sử và văn hóa.

Khung năm lớp dữ liệu và giá trị trong nghiên cứu di sản do TS. Tạ Thị Hoàng Vân đề xuất. Ảnh: BTC

Đồng tình với quan điểm tiếp cận di sản như một thực thể sống động, ThS-KTS. Trần Hoàng Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển vùng, cho rằng mỗi di tích đều mang theo nhiều lớp giá trị được các thế hệ cộng đồng bồi đắp qua thời gian. Ông lấy dẫn chứng từ triển lãm Cầu Long Biên – Chứng nhân lịch sử do Trung tâm Lưu trữ quốc gia I tổ chức. Triển lãm trưng bày toàn bộ tư liệu kỹ thuật về quá trình xây dựng, sửa chữa kết hợp cùng không gian cảm xúc mang đậm ký ức cá nhân và tình cảm gắn bó của người dân thủ đô.

Từ thực tế đó, ThS. Hoàng Anh đặt vấn đề về giới hạn của việc chỉ quét và số hóa hình dạng công trình tại một thời điểm cố định. Hoạt động số hóa cần được đặt trong một quy trình quản lý lâu dài, có khả năng cập nhật liên tục diễn biến hư hỏng cũng như các tư liệu ký ức cộng đồng.

Không gian trưng bày triển lãm Cầu Long Biên – Chứng nhân lịch sử. Ảnh: VTV

Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển vùng chia sẻ kinh nghiệm từ dự án Heritage Care tại châu Âu, nơi dữ liệu số được gắn chặt với quy trình kiểm tra định kỳ và phân định rõ trách nhiệm của từng bên. Cụ thể, dự án này đã xây dựng một phương pháp tích hợp gồm nền tảng trực tuyến, ứng dụng di động và hệ thống thông tin địa lý để chuẩn hóa quy trình kiểm tra, chẩn đoán cũng như phân loại hư hại cho hàng chục tài sản di sản. Do đó, chuyển đổi số thực chất là tổ chức lại cách làm việc, biến dữ liệu thành căn cứ khoa học cho các quyết định bảo tồn nối tiếp.

Cảnh báo rủi ro và xác lập giới hạn cho công nghệ hiện đại

Bên cạnh những cơ hội rộng mở, việc chạy theo công nghệ một cách tự phát cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ làm biến dạng di tích. Hệ thống di sản Việt Nam rất đa dạng về loại hình, sử dụng nhiều vật liệu tự nhiên như gỗ, gạch, đá và chịu tác động khắc nghiệt của khí hậu nhiệt đới gió mùa. Do đó, không phải thiết bị hiện đại nào cũng phù hợp để áp dụng đại trà.

TS. Nghiêm Văn Tuấn khẳng định công nghệ bảo tồn phải lấy giá trị di sản làm trung tâm.

Đánh giá về khả năng thích ứng kỹ thuật tại Việt Nam, TS. Nghiêm Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Khoa học đo đạc và Bản đồ, khẳng định các công nghệ như viễn thám, GIS, thiết bị bay không người lái (UAV), LiDAR (công nghệ đo khoảng cách và thu thập dữ liệu không gian bằng tia laser) đang mang lại bước tiến lớn. Chúng cho phép khảo sát trên diện rộng, theo dõi sụt lún nền móng và lập bản vẽ hiện trạng chính xác đến từng milimet mà không cần chạm vào bề mặt di tích. Nhờ vậy, các cấu kiện chạm khắc tinh xảo hay những vị trí trên cao hiểm trở được ghi nhận an toàn.

Dù đánh giá cao hiệu quả kỹ thuật, TS. Nghiêm Văn Tuấn vẫn đưa ra những cảnh báo thẳng thắn về giới hạn của công nghệ. Hoạt động bay của thiết bị UAV có thể gây tiếng ồn, rung động ảnh hưởng đến không gian tôn nghiêm hoặc các kết cấu cổ đã suy yếu. Ngoài ra, mô hình 3D từ máy quét laser chỉ phản ánh hình học bề mặt tại thời điểm đo, không thể tự nói lên niên đại hay nguyên nhân hư hỏng bên trong vật liệu.

Trích xuất phạm vi ngập lụt khu vực Hội An từ dữ liệu viễn thám radar. Ảnh: BTC

TS. Nghiêm Văn Tuấn nhấn mạnh nguyên tắc bất di bất dịch trong bảo tồn là phải lấy giá trị di sản làm trung tâm và ưu tiên giải pháp không xâm lấn. Ông yêu cầu các chuyên gia phải tách bạch rõ ràng giữa dữ liệu đo đạc thực tế với các phương án phục dựng giả định để bảo vệ tính nguyên gốc của công trình.

Đi sâu vào một công nghệ đang thu hút nhiều sự chú ý là AI, Kỹ sư Bùi Duy Anh, Viện Quản lý Đầu tư và Xây dựng (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội), đã trình bày bức tranh toàn cảnh về ứng dụng AI trong tu bổ di tích kiến trúc. Qua tổng hợp hàng chục công trình nghiên cứu quốc tế, Kỹ sư Bùi Duy Anh cho biết, AI hiện hỗ trợ đắc lực cho 5 nhóm nhiệm vụ chính. Các nhóm này bao gồm: nhận diện vết nứt và bong tróc bề mặt; dự báo biến động môi trường; tự động hóa mô hình thông tin di sản; tra cứu hồ sơ lịch sử và tái dựng hình ảnh số.

Tuy nhiên, Kỹ sư Bùi Duy Anh lưu ý, khoảng cách giữa kết quả thử nghiệm trong phòng thí nghiệm với thực tiễn tu bổ ngoài công trường vẫn còn khá lớn. Chẳng hạn, AI tạo sinh có thể vẽ lại một mái đình hay hoa văn bị mất rất đẹp mắt, nhưng chi tiết đó có thể chỉ là suy đoán thiếu căn cứ lịch sử. Nếu người làm nghề sử dụng ngay hình ảnh này để thi công, sai lệch sẽ xâm nhập vào hồ sơ di tích.

Vì vậy, Kỹ sư Bùi Duy Anh đề xuất quy trình áp dụng AI phải trải qua bốn bước kiểm chứng nghiêm ngặt về thuật toán, khả năng chuyển giao, hiệu quả chuyên môn và kết quả thực tế sau tu bổ. Ông khẳng định, AI chỉ đóng vai trò sàng lọc và gợi ý, còn quyết định can thiệp vật chất cuối cùng bắt buộc phải thuộc về hội đồng chuyên gia.

Thiết lập nền tảng, định hướng phát triển chuyển đổi số. Ảnh: bvhttdl.gov.vn

Con người giữ vai trò làm chủ trong kỷ nguyên số

Thực tiễn triển khai tại nhiều di tích trong nước thời gian qua cho thấy sự giao thoa giữa công nghệ và bàn tay nghệ nhân đang tạo ra những giá trị mới. Tại Cố đô Huế hay Hoàng thành Thăng Long, công nghệ thực tế ảo và AI đã hỗ trợ phục dựng nhiều không gian kiến trúc cung đình, tạo điều kiện để công chúng tiếp cận di sản từ xa. Thế nhưng, đằng sau những mô hình số mượt mà ấy là khối lượng công việc khổng lồ của đội ngũ nghiên cứu lịch sử, kiến trúc sư và kỹ thuật viên.

Mang đến góc nhìn từ thực tiễn doanh nghiệp công nghệ, KTS. Đinh Việt Phương thuộc Công ty cổ phần Tư vấn thiết kế và Giải pháp công nghệ 3DART, đã phân tích sâu về mối quan hệ giữa con người và dữ liệu di sản Việt Nam khi ứng dụng AI. Trong đó, ông chỉ rõ, khi AI tiếp cận hệ thống kiến trúc truyền thống nước ta vốn giàu tính biểu tượng và biến hóa linh hoạt, nó thường gặp phải những giới hạn đặc thù.

KTS. Đinh Việt Phương chỉ rõ AI gặp nhiều giới hạn với kiến trúc truyền thống.

Đồng thời, KTS. Đinh Việt Phương cũng giới thiệu định hướng phát triển giải pháp công nghệ GaoVi, nhằm chuyên biệt hóa công cụ số cho ngành di sản trong nước. Song, ông khẳng định công nghệ dù thông minh đến đâu cũng không thể tự vận hành nếu thiếu dữ liệu chuẩn xác và tư duy dẫn dắt của con người.

Trong hội thảo, các đại biểu cũng bày tỏ sự quan tâm đối với vấn đề chuẩn hóa quy trình số hóa và đào tạo nguồn nhân lực. Hiện nay, không ít địa phương đẩy mạnh số hóa di tích để phục vụ du lịch, nhưng lại thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, dẫn đến tình trạng dữ liệu khó tích hợp và chia sẻ lâu dài. Để khắc phục, các chuyên gia kiến nghị cơ quan quản lý cần sớm ban hành các hướng dẫn cụ thể về quản trị dữ liệu di sản.

Trải nghiệm thực tế ảo XR giúp du khách có thể ngắm toàn cảnh Hoàng thành Huế xưa mở rộng trước tầm mắt. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế/Vneconomy

Số hóa di sản đòi hỏi nguồn dữ liệu đầu vào chuẩn xác. Ảnh:VR3D

Chuyển đổi số trong bảo tồn di sản không phải là cuộc chạy đua về thiết bị đắt tiền. Đó là quá trình kết hợp năng lực của công nghệ hiện đại với tri thức chuyên môn và sự am hiểu sâu sắc về văn hóa. Bởi suy cho cùng, công nghệ có thể giúp lưu giữ dữ liệu, nhưng chính con người mới là chủ thể nhận diện, diễn giải và trao truyền những giá trị làm nên sức sống của di sản.

Bài và ảnh: Đoan Túc