Bảo tồn giá trị di sản Vân Long-Tam Chúc: Phát huy sức mạnh cộng đồng

Quần thể danh thắng Tam Chúc. (Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN)

Nằm trong vùng cảnh quan núi đá vôi đặc trưng của Ninh Bình, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long và Quần thể danh thắng Tam Chúc hội tụ nhiều giá trị nổi bật về đa dạng sinh học, địa chất, khảo cổ, văn hóa và lịch sử.

Trước yêu cầu bảo tồn và phát huy những giá trị di sản trong bối cảnh phát triển du lịch, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư ngày càng có ý nghĩa quan trọng.

Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ cảnh quan, hệ sinh thái và di tích, mà còn tạo nền tảng để phát triển sinh kế, nâng cao đời sống người dân theo hướng bền vững.

Vân Long-Tam Chúc: Hội tụ giá trị thiên nhiên, văn hóa và lịch sử

Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long nằm trên địa bàn các xã Gia Vân, Gia Viễn và Gia Hưng, tỉnh Ninh Bình, có diện tích khoảng 2.643ha. Với hệ thống núi đá vôi, hang động karst, vùng đất ngập nước và thảm thực vật phong phú, nơi đây hình thành một không gian sinh thái đa dạng, là môi trường cư trú của nhiều loài động vật, thực vật quý hiếm.

Nổi bật trong hệ sinh thái Vân Long là quần thể Voọc mông trắng - loài linh trưởng đặc hữu có giá trị bảo tồn cao. Bên cạnh đó, khu vực còn ghi nhận sự xuất hiện của nhiều loài chim, trong đó có các loài chim di cư quý hiếm.

Sự kết hợp giữa địa hình núi đá vôi, mặt nước, thung lũng và hệ thực vật tạo nên cảnh quan đặc trưng, đồng thời là nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển du lịch sinh thái, trải nghiệm thiên nhiên và giáo dục môi trường.

Những giá trị của Vân Long đã được ghi nhận qua nhiều dấu mốc. Năm 2010, khu vực được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập hai kỷ lục: nơi có số lượng cá thể Voọc mông trắng sinh sống nhiều nhất và nơi có bức tranh đá tự nhiên lớn nhất Việt Nam trên núi Mèo Cào.

Các cá thể Voọc mông trắng đang sinh sống tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình. (Ảnh: Thùy Dung/TTXVN)

Năm 2019, Vân Long được công nhận là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Năm 2020, khu bảo tồn được Ủy ban Danh lục xanh toàn cầu chứng nhận Danh lục xanh, ghi nhận những đóng góp trong bảo tồn quần thể Voọc mông trắng và hệ sinh thái núi đá vôi, đất ngập nước.

Cùng với Vân Long, Quần thể danh thắng Tam Chúc là điểm đến nổi bật với cảnh quan núi đá vôi, các vách đá dựng đứng, hang động, thung lũng hẹp và hệ sinh thái rừng đặc trưng. Không gian tự nhiên nơi đây gắn với những dấu tích văn hóa, lịch sử và khảo cổ, góp phần tạo nên chiều sâu giá trị cho danh thắng.

Các hoạt động khảo cổ cho thấy khu vực Tam Chúc từng là nơi cư trú của người Việt cổ, có dấu tích liên quan đến văn hóa Hòa Bình. Những bằng chứng này góp phần làm rõ lịch sử cư trú của con người trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên, đồng thời mở ra hướng tiếp cận di sản không chỉ từ góc độ cảnh quan mà còn từ lịch sử, khảo cổ và văn hóa.

Sự giao thoa giữa thiên nhiên, dấu tích cư trú cổ và không gian văn hóa tâm linh tạo nên sức hấp dẫn riêng của Tam Chúc. Nơi đây đồng thời là một điểm đến trên tuyến du lịch Bái Đính-Tam Chúc-Chùa Hương, có khả năng kết nối các sản phẩm du lịch sinh thái, văn hóa và tâm linh trong khu vực.

Đoàn đại biểu Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) khảo sát Quần thể danh thắng Tam Chúc. (Ảnh: Đại Nghĩa/TTXVN)

Kết quả khảo sát sơ bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long và Tam Chúc đã xác lập 30 điểm di sản địa chất, trong đó có 8 điểm di sản kép, kết hợp giá trị địa chất với di tích tiền sử.

Tuy nhiên, giá trị nổi bật của Vân Long và Tam Chúc cũng đặt ra yêu cầu quản lý chặt chẽ trước sức ép từ hoạt động khai thác tài nguyên, phát triển hạ tầng và gia tăng lượng khách du lịch.

Cộng đồng chung tay gìn giữ hệ sinh thái

Trước khi công tác quản lý, bảo vệ được tăng cường, Vân Long từng chịu sức ép từ các hoạt động khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát. Tình trạng chặt phá rừng, săn bắt động vật hoang dã, đánh bắt thủy sản và khai thác đá đã tác động trực tiếp đến hệ sinh thái núi đá vôi và vùng đất ngập nước.

Thực tế này cho thấy, nếu thiếu cơ chế quản lý phù hợp và sự tham gia của người dân, những giá trị tự nhiên có thể bị suy giảm, ảnh hưởng lâu dài đến khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

Từ khi Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long được thành lập, công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên từng bước được tăng cường. Cùng với hoạt động chuyên môn, tuyên truyền, vận động người dân thay đổi nhận thức và hành vi được chú trọng nhằm hình thành ý thức bảo vệ di sản ngay tại cộng đồng sinh sống trong và xung quanh khu bảo tồn.

Theo bà Lê Thị Thanh, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Gia Vân, địa phương đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền nhằm nâng cao ý thức của người dân trong bảo vệ di sản; đồng thời phối hợp với các tổ chức thực hiện những dự án bảo tồn đa dạng sinh học và hỗ trợ phát triển sản xuất.

Một số hoạt động cụ thể được triển khai như thành lập tổ bảo vệ rừng cộng đồng, trồng cây nguyên liệu làm thức ăn cho Voọc mông trắng, phát triển rừng trồng mới phục vụ sinh cảnh của chim di cư và thực hiện các dự án phát triển du lịch.

Voọc mông trắng được cứu hộ và bảo tồn tại Trung tâm Cứu hộ các loài linh trưởng nguy cấp (EPRC), Vườn Quốc gia Cúc Phương. (Ảnh: Thùy Dung/TTXVN)

Một trong những yếu tố quan trọng để duy trì sự tham gia của cộng đồng là bảo đảm sinh kế.

Theo thống kê của Ủy ban Nhân dân xã Gia Vân, mỗi năm Vân Long đón khoảng 70.000-80.000 lượt khách du lịch, tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 80-110 người, với thu nhập bình quân 4-5 triệu đồng/người/tháng. Du lịch sinh thái vì thế đã góp phần tạo thêm việc làm, mở rộng cơ hội thu nhập và nâng cao vai trò của người dân trong hoạt động dịch vụ.

Người dân có thể tham gia các dịch vụ du lịch phù hợp, giới thiệu cảnh quan và giá trị tự nhiên, đồng thời trở thành lực lượng hỗ trợ bảo vệ môi trường. Khi nguồn thu nhập gắn với chất lượng cảnh quan và sức hấp dẫn của hệ sinh thái, việc giữ rừng, bảo vệ nguồn nước, không săn bắt động vật hoang dã sẽ mang ý nghĩa thiết thực đối với đời sống cộng đồng.

Dù vậy, phát triển sinh kế từ du lịch phải đi cùng yêu cầu bảo vệ sức chịu tải của hệ sinh thái. Lượng khách, phương tiện di chuyển, hoạt động dịch vụ và việc sử dụng tài nguyên cần được quản lý phù hợp với đặc điểm của khu bảo tồn.

Mục tiêu không chỉ là gia tăng lượng khách mà còn phải duy trì chất lượng môi trường, bảo vệ sinh cảnh của các loài quý hiếm và hạn chế tác động đến cảnh quan tự nhiên.

Tại Tam Chúc, vai trò của chính quyền cơ sở và cộng đồng cũng được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với nhiệm vụ quản lý, bảo vệ di tích.

Ông Phạm Hoàng Tùng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Tam Chúc, cho biết sau sáp nhập, địa phương đã ban hành kế hoạch quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích theo quy định pháp luật. Công tác kiểm tra, giám sát hiện trạng được thực hiện thường xuyên nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm hại.

Bên cạnh đó, phường chú trọng tuyên truyền để các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và người dân hiểu rõ ý nghĩa lịch sử, văn hóa của di tích; vận động, huy động các nguồn lực xã hội hóa cho công tác bảo tồn; phối hợp với doanh nghiệp trong quảng bá và phát triển du lịch.

Việc giới thiệu giá trị di sản qua website, trang thông tin điện tử, mạng xã hội và tổ chức các hoạt động văn hóa, du lịch, lễ hội truyền thống cũng góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.

Người dân được vận động tham gia cung cấp các dịch vụ du lịch phù hợp, qua đó từng bước nâng cao vai trò trong khai thác và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, sự tham gia này cần được định hướng bằng các quy định cụ thể về bảo vệ cảnh quan, môi trường và gìn giữ tính nguyên trạng của di tích. Đây là cơ sở để hài hòa lợi ích kinh tế với trách nhiệm bảo tồn, tránh tình trạng khai thác du lịch vượt quá khả năng đáp ứng của không gian di sản./.