Bảo tồn, phát huy giá trị Di tích Trận địa pháo phòng không Lam Hạ

Tượng đài Mười nữ Anh hùng liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ. Ảnh: Ngọc Linh

Trận địa pháo phòng không Lam Hạ - một bộ phận quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa Ninh Bình

Sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ năm 1964, khu vực Lam Hạ được xác định là vị trí có ý nghĩa chiến lược trong thế trận phòng không nhân dân, với nhiệm vụ bảo vệ các tuyến giao thông huyết mạch, đầu mối vận tải và khu vực thị xã Hà Nam. Trong các năm 1965-1966, tại đây hình thành hệ thống trận địa pháo phòng không, phối hợp với lực lượng phòng không Quân khu 3 và dân quân địa phương tạo thành thế trận phòng thủ liên hoàn.

Trong quá trình chiến đấu, đặc biệt là các trận đánh tháng 10/1966, nhiều cán bộ, chiến sĩ và dân quân đã anh dũng hy sinh. Trong đó, sự hy sinh của Mười nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử. Khi tuổi đời còn rất trẻ, các chị đã trở thành biểu tượng của tinh thần chiến tranh nhân dân, ý chí bảo vệ quê hương và sức mạnh đoàn kết quân - dân trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Sau chiến tranh, nhân dân Lam Hạ và tỉnh Hà Nam (cũ) vẫn lưu giữ những ký ức về các nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ qua những câu chuyện truyền miệng và hoạt động tri ân của gia đình, dòng họ. Năm 1997, Đảng bộ, chính quyền xã Lam Hạ và nhân dân thôn Đình Tràng quyết định xây dựng Đài tưởng niệm các liệt sĩ dân quân ngay trên nền trận địa pháo 37 ly năm xưa. Đây là bước khởi đầu hình thành một không gian ký ức vật chất, giúp lưu giữ những hồi ức lịch sử tại chính nơi sự kiện từng diễn ra.

Nhận thức được giá trị của di tích, tỉnh Hà Nam trước đây đã quan tâm đầu tư bảo tồn, tôn tạo, xây dựng khu tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ tại Lam Hạ. Năm 2010, địa điểm Trận địa pháo phòng không Lam Hạ được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng “Trận địa pháo phòng không Lam Hạ” là Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia.

Việc được xếp hạng cấp quốc gia khẳng định giá trị lịch sử của di tích, đưa ký ức về Mười nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ từ phạm vi địa phương trở thành một phần di sản lịch sử quốc gia. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, di tích trở thành một bộ phận quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa tỉnh Ninh Bình.

Các đồng chí lãnh đạo Trường Chính trị Trường Chinh, lãnh đạo phường Hà Nam và các đại biểu tham quan Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia Trận địa pháo phòng không Lam Hạ. Ảnh: Ngọc Linh

Phát huy giá trị di tích trong không gian phát triển mới của Ninh Bình

Đối với Ninh Bình, sau khi mở rộng không gian phát triển trên cơ sở hợp nhất ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình, tỉnh mới được kế thừa nguồn tài nguyên di sản phong phú, đa dạng. Đây là lợi thế lớn nhưng cũng đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quản lý theo hướng gắn bảo tồn với phát triển, khai thác hợp lý giá trị di sản để tạo nguồn lực cho kinh tế - xã hội theo tinh thần Nghị quyết số 80 NQ/TW, ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 của Chính phủ.

Đồng chí Vũ Thanh Lịch, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao cho biết: Trong điều kiện phát triển mới, việc phát huy giá trị Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia Trận địa pháo phòng không Lam Hạ cần được tiếp cận theo hướng tích hợp giữa bảo tồn di sản với giáo dục truyền thống, chuyển đổi số và phát triển du lịch bền vững. Lam Hạ cần được đưa vào tuyến du lịch lịch sử - văn hóa, cách mạng của tỉnh, kết nối với các địa điểm lịch sử, di tích văn hóa và danh thắng để hình thành những sản phẩm chuyên đề như “Hành trình về nguồn”, “Di sản lịch sử và văn hóa Ninh Bình”…

Tại hội thảo khoa học “60 năm Ngày hy sinh của Mười nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ (1966- 2026) - Giá trị lịch sử và sức sống thời đại”, nhiều ý kiến, tham luận đề xuất các giải pháp đưa di tích Lam Hạ tham gia phát triển công nghiệp văn hóa với tư cách là di tích lịch sử cách mạng.

Đồng chí Phạm Thị Tâm, Phó Giám đốc Sở Du lịch nhận định: Với những giá trị lịch sử đặc biệt, khả năng kết nối không gian du lịch và xu hướng phát triển của thị trường, Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia Trận địa pháo phòng không Lam Hạ có đủ điều kiện trở thành điểm đến trải nghiệm lịch sử cách mạng tiêu biểu của tỉnh Ninh Bình. Theo đó, nếu được đầu tư đồng bộ về hạ tầng, sản phẩm, nguồn nhân lực và quảng bá, Lam Hạ không chỉ là “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch Ninh Bình.

Lam Hạ cần được quan tâm đầu tư đồng bộ về hạ tầng, sản phẩm, nguồn nhân lực, xúc tiến và quảng bá, từng bước hình thành dòng sản phẩm du lịch lịch sử cách mạng có bản sắc riêng. Phương thức khai thác cũng cần đổi mới theo hướng lấy trải nghiệm của du khách làm trung tâm. Có thể xây dựng các chương trình như “Theo dấu những người giữ bầu trời Lam Hạ”, giáo dục quốc phòng dành cho học sinh, sinh viên; diễn xướng lịch sử, tái hiện không gian chiến đấu và các hoạt động trải nghiệm gắn với giáo dục truyền thống.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong bảo tồn và phát huy giá trị di tích; tăng cường liên kết phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường. Lam Hạ có thể kết nối với Quần thể Danh thắng Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính cùng các điểm đến văn hóa, tâm linh và sinh thái khác để hình thành những tuyến du lịch chuyên đề.

Việc hợp tác với các doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú và đơn vị vận chuyển cần được tăng cường nhằm xây dựng các chương trình du lịch trọn gói, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của cộng đồng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Khuyến khích nhân chứng lịch sử, cựu chiến binh và người dân địa phương tham gia truyền tải giá trị di tích; đồng thời, hỗ trợ cộng đồng phát triển các dịch vụ du lịch, sản phẩm lưu niệm và hoạt động văn hóa đặc trưng. Qua đó, người dân vừa được hưởng lợi từ di sản, vừa nâng cao trách nhiệm trong bảo tồn.

Từ một trận địa phòng không trong chiến tranh, Lam Hạ hôm nay đã trở thành không gian lưu giữ ký ức và giáo dục truyền thống. Nếu được đầu tư, kết nối và khai thác đúng hướng, di tích không chỉ tiếp tục là một “địa chỉ đỏ” mà còn có thể trở thành điểm đến văn hóa - lịch sử hấp dẫn, góp phần hình thành sản phẩm du lịch đặc sắc và nâng cao vị thế du lịch Ninh Bình trên bản đồ du lịch Việt Nam.