Bảo tồn tháp Chăm trước thách thức muối hóa

Khu di tích tháp Chăm Khương Mỹ có tuổi đời nghìn năm. So với nhiều tháp Chăm trên cả nước, nét hóa văn chạm trổ trên tháp Khương Mỹ mang vẻ đẹp thách thức thời gian. Ảnh: Tư liệu

Tuy nhiên, những công trình ngàn năm tuổi này đang đối mặt với sự hủy hoại nghiêm trọng từ hiện tượng muối hóa - một quá trình ăn mòn hóa lý âm thầm phá hủy kết cấu vật liệu từ bên trong.

Bài học thực tế từ sự cố tháp Khương Mỹ

Bài viết này được đúc kết từ tâm huyết và kinh nghiệm thực tiễn của những người trực tiếp tham gia công tác trùng tu các đền tháp cổ. Từ năm 1980, chúng tôi đã có cơ duyên gặp gỡ và đồng hành với kiến trúc sư người Ba Lan - Kazimierz Kwiatkowski, trong công việc tu bổ tại khu đền tháp Mỹ Sơn (Quảng Nam) cũng như nhiều khu tháp khác khắp miền Trung. Những năm tháng trực tiếp bám trụ tại công trường đã mang lại cái nhìn sâu sắc về những thách thức, những sai lầm trong quá khứ và sự cần thiết của một phương pháp luận bảo tồn khoa học.

Nhóm tháp Khương Mỹ (Quảng Nam) là một nghiên cứu điển hình mang tính cảnh báo. Chỉ vài tháng sau khi dự án trùng tu hoàn thành, các viên gạch phục chế mới đã nhanh chóng biểu hiện dấu hiệu hư hỏng nặng nề: bề mặt phủ đầy rêu mốc, mủn nát và bong tróc nghiêm trọng. Và hôm nay tháp Nam Khương Mỹ đang tu bổ cũng đã có dấu hiệu nhiễm muối.

Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở chất lượng vật liệu mới, mà ở sự thất bại trong quy trình chẩn đoán. Khối xây cũ vốn đã tích tụ lượng muối khổng lồ qua nhiều thế kỷ nhưng không được xử lý khử muối trước khi can thiệp. Khi kết hợp với độ ẩm từ mạch nước ngầm và nước mưa, gạch phục chế mới với cấu trúc xốp đã hoạt động như một "bấc đèn", hút dung dịch muối từ vật liệu gốc. Khi hơi nước bốc hơi, các tinh thể muối kết tinh tạo áp lực vật lý cực lớn làm vỡ vụn cấu trúc gạch mới từ bên trong.

Tình trạng bị nhiễm muối đã và đang diễn ra như căn bệnh trầm kha ở các kiến trúc gạch gần biển ở phía Nam Trung Bộ… Ngay những nhóm tháp xa biển như E7, H.A, G ở khu tháp Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn cũng đã bị muối hủy hoại. Qua bài học đắt giá về bảo tồn ở tháp Khương Mỹ đã khẳng định: khử muối là bước đi tiên quyết, không thể bỏ qua trước bất kỳ hoạt động tu bổ nào.

"Nghịch lý" vật liệu của gạch Chăm cổ

Để tìm giải pháp phù hợp, cần thấu hiểu đặc tính độc đáo của gạch Chăm cổ. Được làm từ đất sét địa phương kết hợp với các chất phụ gia hữu cơ như phân bò, trấu, rơm rạ hay bột than củi, gạch Chăm được nung ở nhiệt độ vừa phải từ 800°C đến dưới 1.000°C. Quy trình này tạo ra sản phẩm có độ rỗng mở rất cao, dao động từ 18% đến 25%.

Trong điều kiện lịch sử, cấu trúc vi rỗng này cho phép bức tường "thở", giúp thoát hơi ẩm nhanh chóng và hạn chế sự tích tụ muối. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, chính ưu điểm này lại trở thành điểm yếu chí mạng. Độ rỗng cao khiến gạch trở thành một "miếng bọt biển" khổng lồ, dễ dàng hút và giữ lại độ ẩm cùng muối từ nước ngầm và sương muối biển. Sự không tương thích giữa gạch phục chế hiện đại (thường quá đặc) và gạch cổ (xốp) đã làm gián đoạn sự di chuyển tự nhiên của hơi ẩm, dẫn đến sự phá hủy nhanh chóng tại mặt tiếp giáp giữa khối xây cũ và mới.

Lộ trình can thiệp và bảo tồn bền vững

Tình trạng xuống cấp của di tích là kết quả của sự hội tụ giữa đặc tính vật liệu, khí hậu khắc nghiệt và đa nguồn cung cấp muối. Miền Trung Việt Nam với độ ẩm cao và sự phân hóa mùa mưa - khô rõ rệt đã tạo điều kiện lý tưởng cho chu trình hòa tan và tái kết tinh muối diễn ra liên tục.

Chiến lược bảo tồn tháp Chăm vì vậy cần chuyển dịch sang mô hình "chẩn đoán trước, can thiệp sau" với lộ trình tích hợp gồm ba giai đoạn:

- Khảo sát và chẩn đoán bắt buộc: Đây là nền tảng để xây dựng "bệnh án" hoàn chỉnh cho di tích. Quy trình bao gồm việc phân tích đặc trưng vật liệu, lập bản đồ phân bố muối - độ ẩm ở các độ sâu khác nhau và xác định chính xác nguồn gốc gây ẩm từ nước ngầm hay khí quyển.

- Công nghệ khử muối tích hợp: Cần kết hợp đồng thời các phương pháp để tối ưu hóa hiệu quả. Trước tiên đắp bột chườm, loại bỏ phần lớn muối ở lớp bề mặt một cách an toàn; sau đó, áp dụng dòng điện một chiều để chiết tách các ion muối nằm sâu bên trong khối xây, kết hợp các hệ thống đệm pH để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho vật liệu gốc.

- Bảo tồn phòng ngừa lâu dài: Khử muối chỉ là điều trị triệu chứng. Để đảm bảo bền vững, cần triển khai các biện pháp kiểm soát độ ẩm như hệ thống thoát nước ngầm và cải thiện thoát nước bề mặt. Đồng thời nghiên cứu áp dụng các chất chống thấm thoát hơi thế hệ mới hoặc các vật liệu truyền thống như dầu rái để bảo vệ bề mặt nhưng vẫn duy trì khả năng "thở" của gạch Chăm.

Bảo tồn di sản tháp Chăm không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn là sự cam kết lâu dài. Việc chuyển đổi từ tư duy "sửa chữa khi hỏng" sang mô hình "quản lý và chăm sóc chủ động", phải thường xuyên vệ sinh các tường gạch là điều cần thiết. Sự kết hợp giữa tri thức thực tiễn từ nhiều thập kỷ qua và khoa học hiện đại là con đường duy nhất để những kiệt tác này trường tồn theo thế hệ tương lai.