Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng

Hương án đá xanh tại chùa Đặng Xá được tạo tác năm 1708, mang giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật.

Từ bao đời nay, chùa Đặng Xá đã khẳng định vị thế là một cơ sở tín ngưỡng tiêu biểu phụng thờ Pháp Vũ Tôn Phật. Không đơn thuần là một tín ngưỡng tâm linh, việc thờ phụng Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) chính là kết tinh độc đáo từ quá trình bản địa hóa Phật giáo tại Việt Nam. Khi triết lý từ bi, giác ngộ của nhà Phật du nhập vào vùng đồng bằng Bắc Bộ, đã dung hợp một cách tuyệt diệu với niềm khát khao về "mưa thuận gió hòa" của những cư dân gắn đời mình với nền văn minh lúa nước.

Chùa Đặng Xá - nơi lưu giữ cụm di sản đá quý thời Lê Trung Hưng.

Bề dày lịch sử của không gian linh thiêng này không chỉ được ghi lại trong Ngọc phả năm 1572 hay chứng minh qua tiếng chuông đồng đúc năm Chính Hòa (1695). Mạch nguồn ấy còn được tiếp nối, công nhận bởi các triều đại phong kiến thông qua hệ thống 23 đạo sắc phong quý giá trải dài từ thời Đinh đến triều Khải Định. Chính trong không gian đậm đặc tính lịch sử ấy, cụm hương án và tòa sen Phật ngự xuất hiện như một trung tâm hội tụ cả giá trị tâm linh lẫn tư duy thẩm mỹ của người Việt xưa.

Cụm di sản đá tại chùa Đặng Xá mang đến cho giới nghiên cứu và người chiêm bái một sự ngỡ ngàng trước hai phong cách nghệ thuật mang tính đối lập nhưng lại bổ trợ hoàn hảo cho nhau, phản ánh chân thực nhịp sống văn hóa thế kỷ XVIII.

Minh văn chữ Hán trên thân hương án đá.

Chiếc hương án đá xanh (cao 120cm, dài 156cm, rộng 99cm) là biểu tượng của tính chuẩn mực, quy thức. Với cấu trúc vững chãi chia làm ba phần (mặt án, thân án, chân án), hiện vật phô diễn trình độ chạm khắc tinh xảo qua hệ thống năm tầng giật cấp. Các đồ án trang trí kinh điển như: cánh sen, long giáng, long mã hay sóng nước được sắp xếp liên hoàn, chặt chẽ. Đặc biệt, giá trị cốt lõi của hương án nằm ở tư duy sáng tạo "bia trên hương án" - một dạng thức cực kỳ hiếm gặp. Hệ thống minh văn chữ Hán khắc trực tiếp lên thân đá đã vĩnh viễn hóa niên đại tạo tác (tháng Mạnh Đông năm Mậu Tý, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 4 - 1708). Đây là một nguồn sử liệu gốc có độ tin cậy tuyệt đối, ghi lại sự đồng lòng hưng công của đông đảo tăng, ni, tín đồ Phật tử đạo Sơn Nam, cho thấy tầm ảnh hưởng sâu rộng của Phật giáo trong đời sống bấy giờ.

5 mặt tòa sen Phật ngự cho thấy sự phong phú, tinh xảo trong nghệ thuật điêu khắc đá thế kỷ XVIII.

Nếu hương án đại diện cho nền nếp, quy chuẩn thì chiếc bệ thờ nguyên khối cao 149cm lại là một tiếng nói đầy phóng khoáng của nghệ thuật điêu khắc dân gian. Bước ra khỏi những quy tắc hình học gò bó, những người thợ thủ công tài hoa đã thi triển tư duy "thiên nhân hợp nhất", nương theo những vết lồi lõm thô ráp của khối đá tự nhiên để kiến tạo nên một bức tranh sinh thái tràn đầy sinh khí.

Tại đây, rồng giáng uy nghiêm hay phượng chầu nhật vươn mình bên cạnh những hình ảnh vô cùng dung dị của làng quê Bắc Bộ như khóm sen, con cá chép hay chim muông. Bệ thờ này chính là một tuyên ngôn bằng đá của xu hướng "dân gian hóa" khi Phật giáo vươn mình ra khỏi chốn hàn lâm, bám rễ sâu sắc và hòa nhịp cùng hơi thở đời sống của tầng lớp bình dân.

Có lẽ, kiệt tác đá ấy khó có thể vẹn nguyên đến hôm nay nếu thiếu đi tấm lòng kiên trung của những người giữ đền. Gắn bó với chùa Đặng Xá từ lúc chỉ là một đứa trẻ 8 tuổi, và chính thức gánh vác Phật sự từ những năm 1984 đến nay, thầy Thích Đàm Toàn, trụ trì chùa Đặng Xá thấu hiểu từng nhịp thở của di tích này.

Thầy Thích Đàm Toàn cho biết, quá trình tháo dỡ và mở rộng không gian thờ tự, chính thầy là người đã túc trực, giám sát nghiêm ngặt từng công đoạn để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho chiếc hương án đá cổ trước những tác động của ngoại cảnh.

Bộc bạch về vẻ đẹp của tòa sen Phật ngự - nơi ngự tọa của tượng Pháp Vũ, vị trụ trì chia sẻ: Thoạt nhìn, khối đá trông rất xỉn màu và khiêm nhường, tưởng chừng không có gì đặc biệt. Thế nhưng, khi soi rọi kỹ lưỡng, nhất là qua hình chụp từ máy ảnh tại vị trí ngài Pháp Vũ ngự, những đường nét chạm khắc bỗng hiện lên vô cùng tinh xảo và tuyệt mỹ. Trong câu chuyện của mình, thầy Toàn chia sẻ sự thán phục và niềm kính trọng sâu sắc trước tài hoa của cổ nhân. Bằng đôi bàn tay tài hoa với những công cụ thô sơ xa xưa, ông cha ta đã tạo ra những hoa văn đạt đến đỉnh cao thẩm mỹ.

Những đường nét hoa văn trên tòa sen Phật ngự vẫn được lưu giữ qua hơn ba thế kỷ.

Sức sống bền bỉ của hương án và tòa sen Phật ngự chùa Đặng Xá suốt hơn ba thế kỷ qua không chỉ phục vụ đắc lực cho nhu cầu tín ngưỡng, mà còn đặt ra trách nhiệm lớn lao cho thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Đánh giá một cách toàn diện về tầm vóc của khối di sản này, đại diện Bảo tàng tỉnh Ninh Bình nhận định, hương án và tòa sen Phật ngự tại đây quy tụ đầy đủ những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật lẫn khoa học. Với tính nguyên gốc, tính xác thực và hình thức tạo tác độc đáo, khối di sản này xứng đáng là đại diện tiêu biểu của nền mỹ thuật Phật giáo thời Lê Trung Hưng, đồng thời là minh chứng sống động cho sự phát triển của tín ngưỡng Tứ Pháp trong dòng chảy văn hóa dân tộc. Chính vì những giá trị đặc biệt đó mà hương án và tòa sen Phật ngự tại chùa Đặng Xá hiện đang được lập hồ sơ đề nghị công nhận là Bảo vật quốc gia đợt 15 năm 2026.

Sự chung tay của các cơ quan chức năng đang mở ra hướng đi bền vững cho công tác bảo tồn tại di tích chùa Đặng Xá. Gìn giữ trọn vẹn những kiệt tác điêu khắc đá này chính là tạo ra một gạch nối thiêng liêng để lưu truyền nguyên vẹn bản sắc văn hóa của cha ông cho thế hệ mai sau thấu hiểu và tự hào. Qua đó, tiếp tục bồi đắp sức mạnh tinh thần, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.