Bảo vệ lợi ích an sinh của người lao động

Điểm tựa pháp lý vững chắc cho an sinh xã hội

Chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT) và bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) luôn giữ vai trò trụ cột vững chắc trong hệ thống an sinh xã hội của Thủ đô cũng như cả nước. Tuy nhiên, thời gian qua, tình trạng đơn vị sử dụng lao động chậm đóng, thậm chí trốn đóng các khoản bảo hiểm bắt buộc vẫn diễn biến phức tạp, trực tiếp xâm phạm quyền lợi chính đáng của người lao động.

Nhằm siết chặt kỷ cương pháp luật, Luật BHXH năm 2024 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHYT năm 2024 có hiệu lực từ ngày 1-7-2025 đã đưa ra những định danh pháp lý rất cụ thể. Theo đó, hành vi chậm đóng được xác định khi người sử dụng lao động chưa đóng hoặc đóng chưa đầy đủ số tiền theo quy định sau ngày đóng chậm nhất, hoặc không lập danh sách người lao động thuộc diện tham gia trong thời hạn 60 ngày. Nghiêm trọng hơn, hành vi trốn đóng được cấu thành khi doanh nghiệp không lập danh sách hoặc không đóng đầy đủ số tiền đã đăng ký sau 60 ngày kể từ thời hạn chậm nhất và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc theo luật định.

Cơ chế khởi kiện công ích đang góp phần bảo vệ quyền lợi người lao động. Ảnh: Tú Bảo

Quy định pháp lý mới đã xác lập ranh giới rõ ràng giữa vi phạm hành chính và hành vi cố ý chiếm dụng quyền lợi an sinh. Cùng thời điểm, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24-6-2025 về thí điểm Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công đã mở ra một cơ chế tố tụng đặc thù đầy tính nhân văn.

Để nhanh chóng hiện thực hóa chủ trương của Quốc hội, Thành ủy Hà Nội đã ban hành Chỉ thị số 04-CT/TU ngày 30-12-2025 về lãnh đạo, chỉ đạo triển khai thực hiện thí điểm trên địa bàn. Trên cơ sở đó, VKSND thành phố Hà Nội ban hành Công văn số 1221/CV-VKS ngày 26-5-2026, tạo nền tảng để cơ quan BHXH và ngành Kiểm sát Thủ đô ở các cấp cùng ký kết quy chế phối hợp hành động. Sự liên kết này đã khắc phục hoàn toàn khoảng trống pháp lý khi cơ quan BHXH cơ sở theo luật mới không có thẩm quyền khởi kiện trực tiếp, mở ra một kênh bảo vệ quyền lợi người lao động hiệu quả, bài bản và đúng trình tự tố tụng.

Điểm nổi bật trong quy chế phối hợp giữa hai ngành là việc xây dựng quy trình rà soát, phân loại các doanh nghiệp nợ đọng kéo dài từ 3 tháng trở lên để có biện pháp can thiệp trúng và đúng. Cơ quan chức năng tiến hành xác minh kỹ lưỡng nguyên nhân phát sinh nợ và ưu tiên tổ chức đối thoại trực tiếp trước khi áp dụng các biện pháp tố tụng.

Tinh thần chỉ đạo xuyên suốt của cơ chế khởi kiện công ích không nhằm gây áp lực hay cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh, mà hướng đến việc thiết lập kỷ cương và bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng.

Đối với những doanh nghiệp đang gặp khó khăn tài chính khách quan, cơ quan chức năng chủ động lắng nghe, đồng hành và tạo điều kiện để đơn vị xây dựng lộ trình trả nợ phù hợp.

Ngược lại, đối với các trường hợp doanh nghiệp vẫn duy trì sản xuất, phát sinh dòng tiền ổn định nhưng cố tình chây ỳ, chiếm dụng tiền đóng bảo hiểm đã trích từ tiền lương của công nhân, quy trình khởi kiện công ích sẽ được kích hoạt dứt khoát.

Chính sự phân hóa nhân văn nhưng kiên quyết này đã mang lại những chuyển biến rõ nét chỉ sau 3 tháng phối hợp triển khai. Tính đến hết tháng 8-2026, VKSND hai cấp của thành phố đã thực hiện các biện pháp đôn đốc đối với 2.166 đơn vị sử dụng lao động. Kết quả thu hồi đạt 126,7 tỷ đồng trên tổng số 239,1 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng, đạt tỷ lệ ấn tượng 46,39%. Đa số các doanh nghiệp sau khi nhận được công văn đôn đốc hoặc thông báo làm việc chính thức từ phía VKSND đã nhận thức đầy đủ tính nghiêm trọng của vấn đề, từ đó chủ động thu xếp nguồn lực tài chính để khắc phục nghĩa vụ nợ ngay trong giai đoạn tiền tố tụng mà không cần phải chờ đến phán quyết của tòa án.

Tiếng chuông cảnh tỉnh từ phiên tòa sơ thẩm

Đối với những đơn vị ngoan cố không chịu thực hiện nghĩa vụ sau các bước đối thoại, việc đưa vụ việc ra xét xử công khai là biện pháp răn đe cần thiết.

Quang cảnh phiên xét xử sơ thẩm liên quan một vụ án dân sự nhằm bảo vệ lợi ích an sinh của người lao động.

Điển hình cho quyết tâm này là vụ án khởi kiện công ích mới nhất do VKSND khu vực 12 - Hà Nội đứng tên nguyên đơn, theo đề nghị của BHXH cơ sở Ứng Hòa. Bị đơn trong vụ việc là Công ty MD, có trụ sở tại thôn Lương Đình, xã Ứng Thiên, Hà Nội. Dù đăng ký kê khai tham gia bảo hiểm cho 5 lao động, công ty này đã liên tục vi phạm nghĩa vụ, để xảy ra tình trạng nợ đọng kéo dài làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi được hưởng chế độ của người lao động. Mặc dù qua quá trình làm việc, đơn vị đã có động thái nộp khắc phục một phần số nợ trong tháng 5 và tháng 6-2026, song tính đến tháng 8-2026, công ty vẫn chây ỳ khoản nợ và lãi chậm đóng được xác nhận lên tới 158 triệu đồng.

Trước thái độ thiếu hợp tác, BHXH cơ sở Ứng Hòa đã chuyển giao hồ sơ để VKSND khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15, yêu cầu Tòa án buộc Công ty MD phải thanh toán dứt điểm toàn bộ số nợ và lãi phát sinh.

Vụ án dân sự sơ thẩm lợi ích công số 380/2026/TLST-DS đã được Tòa án nhân dân khu vực 12 - Hà Nội thụ lý theo đúng thẩm quyền. Theo Quyết định số 164/2026/QĐXXST-DS ngày 27-8-2026, vụ án chính thức được đưa ra xét xử sơ thẩm vào ngày 7-9-2026, với sự tham gia tố tụng của người có quyền, nghĩa vụ liên quan là BHXH cơ sở Ứng Hòa và Công đoàn xã Vân Đình.

Việc cơ quan Kiểm sát đứng ra khởi kiện thay cho người lao động yếu thế không chỉ khẳng định vai trò bảo vệ công lý, mà còn là hồi chuông cảnh báo tới tất cả các doanh nghiệp đang có tư tưởng chiếm dụng quỹ an sinh.

Dù đã đạt được những kết quả rất đáng khích lệ, thực tế công tác thu hồi nợ đọng tại cơ sở vẫn đứng trước không ít thách thức. Rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở nhóm doanh nghiệp hoạt động cầm chừng, quy mô lao động đã thu hẹp chỉ còn vài người, trong khi số nợ đọng tích tụ qua nhiều năm đã vượt quá khả năng tài chính của đơn vị.

Thời gian tới, BHXH thành phố Hà Nội và VKSND thành phố Hà Nội khẳng định sẽ tiếp tục siết chặt mối quan hệ phối hợp giữa các cấp cơ sở và khu vực. Hai ngành sẽ đẩy mạnh hoạt động trao đổi dữ liệu số, thường xuyên rà soát các trường hợp có dấu hiệu trốn đóng, lạm dụng hoặc trục lợi chính sách để kịp thời ngăn chặn từ sớm, bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho mọi người dân Thủ đô.