Bảo vệ quyền trẻ em trong đề xuất mở rộng đối tượng hiến mô, tạng

Ngày 21/10/2026, Bộ Y tế trình Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trong đó đề xuất mở rộng các trường hợp người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến mô, tạng theo những điều kiện chặt chẽ.

Trao đổi với PV Tạp chí Trẻ em Việt Nam, TS.LS. Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam (chuyên gia trong lĩnh vực luật hình sự) đã phân tích những vấn đề pháp lý, đạo đức và cơ chế bảo vệ cần được tính đến khi hoàn thiện chính sách, nhằm bảo đảm mục tiêu cứu người không làm suy giảm quyền lợi của trẻ em.

Lợi ích tốt nhất của trẻ phải là nguyên tắc xuyên suốt

PV: Thưa ông, trước nhu cầu ghép mô, tạng ngày càng lớn, việc mở rộng cơ hội hiến tặng ở người dưới 18 tuổi cần được nhìn nhận như thế nào?

TS. Đặng Văn Cường: Những trường hợp bệnh nhi đang chờ ghép mô, tạng cho thấy ý nghĩa đặc biệt của việc mở rộng nguồn hiến. Mỗi cơ hội ghép thành công có thể mang lại hy vọng sống cho người bệnh và gia đình. Đây không chỉ là vấn đề chuyên môn y tế mà còn là trách nhiệm nhân văn của cộng đồng và hệ thống chính sách.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đầy đủ quyền và lợi ích của cả người nhận lẫn người hiến. Quyền được sống của một người không đồng nghĩa với quyền yêu cầu người khác hy sinh thân thể để cứu mình. Tương tự, mong muốn cứu người thân không mặc nhiên trao cho cha mẹ quyền quyết định mọi vấn đề liên quan đến cơ thể của trẻ.

Trẻ em có thể được giáo dục về lòng nhân ái, tinh thần sẻ chia, nhưng không thể đặt các em vào tình thế phải chấp nhận rủi ro sức khỏe để chứng minh tình yêu thương hoặc trách nhiệm gia đình.

Vì vậy, không nên đặt việc mở rộng cơ hội hiến tặng đối lập với bảo vệ trẻ em. Hai mục tiêu phải được thực hiện đồng thời, trên cơ sở khoa học, sự tự nguyện thực chất và những giới hạn pháp lý rõ ràng.

Theo TS.LS. Đặng Văn Cường, việc trẻ phản đối hoặc rút lại sự đồng ý phải được xử lý theo cơ chế pháp luật áp dụng; không thể lấy nghĩa vụ gia đình hay mục tiêu cứu người làm căn cứ buộc trẻ tiếp tục một quyết định có thể gây tổn hại cho mình. (Ảnh: NVCC)

PV: Pháp luật cần dựa trên những nguyên tắc nào để bảo đảm quyền lợi của trẻ trong các quyết định hiến mô, tạng, thưa ông?

TS. Đặng Văn Cường: Điều 3 Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em yêu cầu lợi ích tốt nhất của trẻ em phải là một trong những cân nhắc hàng đầu trong mọi hành động liên quan đến trẻ. Điều 12 ghi nhận quyền của trẻ có khả năng hình thành quan điểm riêng được bày tỏ ý kiến và được xem xét phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành.

Từ đó, cần tránh hai cách tiếp cận cực đoan: coi trẻ hoàn toàn thụ động, không có tiếng nói; hoặc cho rằng chỉ cần trẻ đồng ý thì quyết định hiến mô, tạng đương nhiên hợp pháp.

Bởi vì có một số trường hợp, khi anh chị mắc bệnh hiểm nghèo và cần được ghép mô phù hợp, người em có thể đồng ý hiến vì thương người thân nhưng cũng có thể trẻ lo sợ mình bị coi là ích kỷ nếu từ chối.

Do đó, với những trường hợp đặc biệt cần có cơ chế tư vấn độc lập, với sự tham gia của chuyên gia tâm lý hoặc nhân viên chuyên môn được đào tạo. Trẻ phải được giải thích thông tin phù hợp, có cơ hội đặt câu hỏi, ý kiến của trẻ cần được ghi nhận trung thực mà không chịu sức ép từ gia đình hay người nhận. 

Lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đánh giá toàn diện, bao gồm sức khỏe thể chất, trạng thái tâm lý, sự phát triển, nguy cơ trước mắt và hậu quả lâu dài. 

Ngăn chặn thương mại hóa phải đi đôi với giám sát độc lập

PV: Theo ông, những nguy cơ nào cần được kiểm soát để ngăn chặn việc lợi dụng trẻ em trong hoạt động hiến mô, tạng?

TS. Đặng Văn Cường: Nguyên tắc hiến mô, bộ phận cơ thể người không nhằm mục đích thương mại cần được bảo đảm bằng những cơ chế thực thi hiệu quả. Nguy cơ không chỉ nằm ở hành vi mua bán trực tiếp mà còn có thể xuất hiện thông qua việc lợi dụng quan hệ giám hộ, sự lệ thuộc kinh tế hoặc những mối quan hệ gia đình để gây sức ép với trẻ.

Do đó, cần xác minh chặt chẽ danh tính, quan hệ giữa người hiến và người nhận, hoàn cảnh của người hiến và tính tự nguyện. Những dấu hiệu bất thường về lợi ích vật chất, sự can thiệp của người môi giới hoặc quan hệ phụ thuộc cần được kiểm tra độc lập.

Các cơ sở y tế cần thực hiện trách nhiệm báo cáo theo quy định khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ; cơ quan quản lý phải có cơ chế thanh tra, kiểm tra và xử lý phù hợp. Đồng thời, cần phân biệt hành vi mua bán mô, tạng với các khoản chi phí hợp lý, có căn cứ và được pháp luật cho phép, tránh việc lợi dụng thanh toán để che giấu hoạt động thương mại hóa.

Chăm sóc trẻ ghép tạng tại Bệnh viện Nhi Trung ương. (Ảnh: SKĐS)

PV: Đâu là những yêu cầu trọng tâm khi sửa đổi pháp luật về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người có liên quan đến trẻ em, thưa ông?

TS. Đặng Văn Cường: Pháp luật cần quy định cụ thể các trường hợp ngoại lệ đối với người chưa thành niên, giới hạn loại mô được phép hiến, điều kiện sức khỏe, quan hệ với người nhận và yêu cầu bảo đảm không có sức ép. Đồng thời, cần thiết lập quy trình tư vấn độc lập, đánh giá tâm lý và thẩm định chuyên môn.

Bên cạnh đó, cần làm rõ căn cứ, thẩm quyền quyết định việc lấy mô, tạng sau khi người hiến qua đời, nhất là khi trẻ chưa từng bày tỏ nguyện vọng; bảo đảm tính độc lập trong xác định tử vong và minh bạch trong điều phối. Các hành vi ép buộc, môi giới trái phép, mua bán mô, tạng, làm sai lệch hồ sơ hoặc lợi dụng quan hệ giám hộ phải được phát hiện và xử lý theo quy định.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là theo dõi, hỗ trợ người hiến sau khi thực hiện hiến tặng, bao gồm chăm sóc sức khỏe, đánh giá tác động tâm lý và những hỗ trợ cần thiết. Trách nhiệm của hệ thống y tế không nên kết thúc ngay sau khi ca hiến tặng hoàn thành.

Đối với trẻ em, mọi quyết định liên quan đến thân thể và quyền lợi phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu, tôn trọng tiếng nói của trẻ theo độ tuổi và mức độ trưởng thành, đồng thời bảo đảm đầy đủ các điều kiện pháp lý, y khoa.

Mục tiêu cuối cùng không phải lựa chọn giữa cứu người và bảo vệ trẻ em, mà là thực hiện đồng thời cả hai bằng một khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, nhân văn và có khả năng giám sát.

Trân trọng cảm ơn ông!