Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng - kinh nghiệm từ châu Âu

Liên minh châu Âu: từ khuyến nghị sang bắt buộc

Đoàn công tác của Ủy ban Văn hóa và Xã hội vừa có chuyến thăm, làm việc tại châu Âu, nhằm tìm hiểu, trao đổi kinh nghiệm về chính sách, pháp luật lĩnh vực văn hóa - xã hội, trong đó có vấn đề bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Qua trao đổi tại các cuộc làm việc cho thấy, một trong những điểm nổi bật của Liên minh châu Âu (EU) là xây dựng được một khuôn khổ pháp lý thống nhất, trong đó Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số (DSA) đóng vai trò trung tâm. Khác với cách tiếp cận trước đây, DSA không chỉ đưa ra nguyên tắc mà thiết lập các nghĩa vụ pháp lý cụ thể đối với nền tảng số.

Đoàn công tác Ủy ban Văn hóa và Xã hội làm việc với Arcom, cơ quan hành chính độc lập, đồng thời là điều phối viên dịch vụ số của Pháp. Ảnh: Lê Hạnh

Theo đó, các nền tảng phải chủ động đánh giá và giảm thiểu rủi ro đối với người dùng, đặc biệt là trẻ em; phải thiết lập cơ chế phát hiện, xử lý nội dung độc hại; đồng thời bị cấm sử dụng quảng cáo nhắm mục tiêu dựa trên hồ sơ đối với trẻ em. Song song với đó, Liên minh châu Âu (EU) cũng yêu cầu các nền tảng bảo đảm minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình trong quá trình vận hành.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của châu Âu đã chuyển từ “quản lý sau” sang “quản lý từ trước”, đặt trách nhiệm trực tiếp lên các doanh nghiệp công nghệ - những chủ thể có khả năng kiểm soát môi trường số.

Trong hệ thống chính sách của châu Âu, kiểm soát độ tuổi được coi là công cụ nền tảng. EU đang xây dựng cơ chế xác thực độ tuổi thống nhất, dựa trên công nghệ bảo vệ quyền riêng tư, cho phép xác định độ tuổi người dùng mà không làm lộ thông tin cá nhân. Đây là cơ sở để phân tầng dịch vụ và kiểm soát nội dung phù hợp với từng nhóm tuổi.

Một xu hướng chính sách mới đang được đẩy mạnh là yêu cầu “an toàn theo thiết kế”. Theo cách tiếp cận này, nền tảng số phải tích hợp các yếu tố bảo vệ trẻ em ngay từ khi xây dựng sản phẩm, như thiết lập tài khoản riêng tư mặc định, hạn chế tiếp xúc với người lạ, kiểm soát thuật toán đề xuất và tăng cường công cụ báo cáo.

Đáng chú ý, châu Âu cũng đang hướng tới hạn chế các yếu tố gây nghiện trên nền tảng số, như cơ chế cuộn vô hạn hay thông báo liên tục - những yếu tố được cho là có tác động tiêu cực đến sự phát triển tâm lý của trẻ em.

Kinh nghiệm từ Pháp và Bỉ

Tại Pháp, các quy định của EU được cụ thể hóa bằng hệ thống pháp luật quốc gia với các biện pháp thực thi mạnh. Cơ quan quản lý có thẩm quyền yêu cầu các nền tảng kiểm soát độ tuổi đối với nội dung nhạy cảm, áp dụng chế tài đối với hành vi vi phạm, thậm chí yêu cầu chặn truy cập đối với các website không tuân thủ, kể cả đặt máy chủ ở nước ngoài.

Thực tiễn triển khai cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc hạn chế trẻ em tiếp cận nội dung không phù hợp, đặc biệt là nội dung khiêu dâm. Tuy nhiên, quá trình lập pháp cũng đặt ra những thách thức khi phải cân bằng giữa bảo vệ trẻ em với quyền tự do thông tin và quyền riêng tư.

Đoàn công tác của Ủy ban Văn hóa và Xã hội làm việc với Ủy ban Tư pháp của Hạ viện Bỉ. Ảnh: Lê Hạnh

Tại Bỉ, cách tiếp cận chủ yếu là thực hiện nghiêm túc khung pháp lý của EU, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế trong phòng, chống xâm hại trẻ em trên môi trường mạng. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của sự liên kết chính sách ở cấp khu vực trong xử lý các vấn đề xuyên biên giới.

Gợi mở chính sách cho Việt Nam

Theo các báo cáo quốc tế, đến năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng internet, tương đương hơn 84% dân số. Đáng chú ý, internet đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của trẻ em, với khoảng 89% trẻ từ 12 - 17 tuổi tham gia môi trường mạng thường xuyên.

Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này cũng ngày càng rõ nét. Khảo sát trong nước cho thấy tất cả trẻ em tham gia mạng xã hội đều từng ít nhất một lần gặp rủi ro trên mạng; trong đó, thời gian sử dụng internet phổ biến từ 1 - 3 giờ mỗi ngày, thậm chí có trường hợp kéo dài trên 10 giờ. Các nguy cơ như tiếp cận nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến, lừa đảo hay xâm hại trên môi trường số đang trở thành thách thức hiện hữu.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng theo hướng chủ động, hiệu quả và phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số.

Từ kinh nghiệm của châu Âu, có thể thấy rõ một yêu cầu: bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng phải được tiếp cận như một chính sách tổng thể, chứ không chỉ là vấn đề riêng lẻ của một ngành hay lĩnh vực.

Trước hết, cần xây dựng một khung pháp lý thống nhất, có tính điều chỉnh toàn diện, thay vì các quy định phân tán như hiện nay. Trong đó, cơ chế xác thực độ tuổi cần được luật hóa như một công cụ nền tảng để kiểm soát nội dung và dịch vụ theo nhóm tuổi.

Cùng với đó, chuyển mạnh sang cách tiếp cận “an toàn theo thiết kế”, yêu cầu các nền tảng tích hợp yếu tố bảo vệ trẻ em ngay từ đầu. Đây là xu hướng quản lý hiện đại, giúp giảm thiểu rủi ro thay vì chỉ xử lý hậu quả.

Tăng cường trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới. Trong bối cảnh phần lớn dịch vụ số tại Việt Nam do doanh nghiệp nước ngoài cung cấp, cần có cơ chế pháp lý đủ mạnh để bảo đảm các nền tảng này tuân thủ quy định trong nước.

Bên cạnh đó, việc thiết lập một cơ quan điều phối đủ thẩm quyền, có khả năng kết nối liên ngành và triển khai các biện pháp kỹ thuật, là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

Cuối cùng, cần kết hợp đồng bộ giữa pháp luật, công nghệ và giáo dục, hình thành “lá chắn đa tầng” trong bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Kinh nghiệm của Pháp, Bỉ và Liên minh châu Âu cho thấy một xu hướng rõ rệt: bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ dừng ở khuyến nghị mà phải được luật hóa, gắn với trách nhiệm cụ thể của các nền tảng và cơ chế thực thi hiệu quả.