Bảo vệ xã hội, phòng ngừa tội phạm và kiến tạo phát triển

Phóng viên (PV): Cục trưởng có thể khái quát những nhóm chính sách lớn của dự án Bộ luật Hình sự (BLHS) (sửa đổi) lần này?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Ngày 3/7/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 174/NQ-CP thông qua chính sách của dự án BLHS (sửa đổi), bao gồm 6 chính sách, cụ thể như sau:

Hoàn thiện quy định của BLHS góp phần xây dựng xã hội trật tự, kỷ cương, an toàn, lành mạnh.

Hoàn thiện quy định của BLHS nhằm thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Đảng, Nhà nước, nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa và bảo đảm tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội.

Hoàn thiện quy định của BLHS thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, chuyển đổi số, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực phục vụ công cuộc phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.

Sửa đổi, bổ sung quy định của BLHS nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh với hành vi nguy hiểm cho xã hội, tội phạm có sử dụng công nghệ cao, lợi dụng không gian mạng và trí tuệ nhân tạo.

Trung tướng Phạm Công Nguyên, Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp.

Sửa đổi, bổ sung quy định của BLHS đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, nội luật hóa các khuyến nghị, cam kết quốc tế, thỏa thuận quốc tế, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Hoàn thiện quy định của BLHS để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, khả thi và đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật lập pháp.

PV: Những nội dung sửa đổi lần này tại dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đã thể hiện sự thay đổi mạnh mẽ tư duy lập pháp của cơ quan chủ trì soạn thảo. Xin Cục trưởng cho biết, tư duy lập pháp này được cụ thể hóa xuyên suốt dự thảo Bộ luật như thế nào?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) được xây dựng trên cơ sở các quan điểm chỉ đạo về công tác xây dựng pháp luật, công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm trong tình hình mới như: Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị định hướng dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự; Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, nêu định hướng hoàn thiện pháp luật hình sự theo hướng “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội; giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm. Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Khắc phục tình trạng hình sự hóa quan hệ kinh tế, quan hệ dân sự và bỏ lọt tội phạm”; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và định hướng tại Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam.

Cùng với đó, dự thảo thiết lập cơ chế bảo vệ hoạt động đổi mới, sáng tạo và thử nghiệm có kiểm soát; cụ thể hóa chủ trương bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, nhưng vẫn đặt trong những điều kiện cụ thể, chặt chẽ. Dự thảo bộ luật tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình; mở rộng các hình phạt không giam giữ và hạn chế áp dụng hình phạt tù.

Bên cạnh chính sách khoan hồng, nhân văn của chính sách hình sự; dự thảo cũng đảm bảo nguyên tắc nghiêm trị đúng đối tượng. Người chủ mưu, cầm đầu, phạm tội có tổ chức, chuyên nghiệp, xuyên quốc gia hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng phải bị xử lý nghiêm khắc. Đồng thời, dự thảo bổ sung các hành vi gây nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh trong lĩnh vực công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, không gian mạng, tài chính, tiền tệ, môi trường và tài nguyên, tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm từ sớm, từ xa.

PV: Một trong những điểm nổi bật của dự thảo bộ luật là dự thảo đã bổ sung quy định trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự nhằm thể chế hóa quan điểm của Đảng tại các Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân…, Cục trưởng cho biết cụ thể các quy định này tại dự thảo bộ luật?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Trên cơ sở quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, dự thảo Bộ luật đã mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới và thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Một đường dây lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng hoạt động xuyên quốc gia vừa bị Phòng Cảnh sát Hình sự, Công an tỉnh Ninh Bình triệt phá.

Cụ thể sửa đổi Điều 25 như sau: Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mớihoặc thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, quy định, đề án, kế hoạch hoặc quy chế về thử nghiệm có kiểm soát đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.

PV: Tại dự thảo BLHS (sửa đổi), Bộ Công an đã tiếp tục đề xuất thu hẹp hình phạt tử hình so với 10 tội danh hiện đang áp dụng hình phạt này tại BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025)?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Đúng vậy! Việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình để tiếp tục thể chế hoá quan điểm chỉ đạo của Đảng về việc tiếp tục nghiên cứu thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình; mặt khác, việc bỏ quy định hình phạt tử hình tại một số tội danh sẽ góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong hợp tác quốc tế về tư pháp hình sự, dẫn độ, tương trợ tư pháp; đồng thời, phù hợp với yêu cầu của Công ước quốc tế về quyền chính trị và dân sự mà Việt Nam là thành viên, trong đó, khuyến cáo các quốc gia thành viên chỉ áp dụng hình phạt tử hình đối với các “những tội phạm nghiêm trọng nhất”. Trên cơ sở đó, dự thảo BLHS (sửa đổi) đã sửa đổi, bổ sung như sau:

- Bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội: Tội bạo loạn (Điều 112); Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142); Tội mua bán trái phép chất ma tuý (Điều 251); Tội chống loài người (Điều 422); Tội phạm chiến tranh (Điều 423); bỏ 1 tội danh có hình phạt tử hình do nhập Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113) vào Tội khủng bố (Điều 299).

Theo đó, dự thảo BLHS (sửa đổi) chỉ còn quy định 4 tội danh có hình phạt tử hình: Tội phản bội tổ quốc (Điều 107); Tội giết người (Điều 123); Tội khủng bố (Điều 299); Tội sản xuất trái phép chất ma tuý (Điều 248).

BLHS được sửa đổi không chỉ là cơ sở đấu tranh, phòng chống các tội phạm truyền thống mà còn góp phần khơi thông nguồn lực, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế trong tình hình mới. Với sự kết hợp giữa nghiêm trị và khoan hồng, giữa bảo vệ xã hội và bảo đảm quyền con người, BLHS sửa đổi sẽ góp phần xây dựng môi trường xã hội trật tự, kỷ cương, an toàn, lành mạnh; phục vụ hiệu quả phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập quốc tế, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế “hai con số”.

PV: Để nâng cao tính răn đe và phòng ngừa tội phạm, đáp ứng yêu cầu tình hình mới, dự thảo bộ luật đã tội phạm hóa một số tội danh mới và hành vi mới gây nguy hiểm cho xã hội nào trong tình hình hiện nay, thưa Cục trưởng?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Trên cơ sở tổng kết thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, xuất hiện một số hành vi nguy hiểm mới cho xã hội, tuy nhiên chưa được quy định trong BLHS; đồng thời, để tiếp tục nội luật hoá các điều ước, công ước, khuyến nghị của các tổ chức quốc tế mà Việt Nam là thành viên, dự thảo BLHS (sửa đổi) đã bổ sung quy định 8 tội danh mới tập trung chủ yếu lĩnh vực tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, tội phạm trong lĩnh vực an ninh mạng, sử dụng công nghệ cao, tội phạm xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng, tội phạm về môi trường và tội thành lập hoặc tham gia tổ chức tội phạm, cụ thể: Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân; Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân; Tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa; Tội khai thác thủy sản trái phép; Tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.

Bên cạnh đó, dự thảo BLHS bổ sung một số hành vi, tình tiết định tội, định khung hình phạt mới trong cấu thành các tội hiện hành tập trung vào một số nhóm tội danh nhằm xử lý các hành vi mới xuất hiện, gây nguy hiểm cho xã hội và phù hợp với các điều ước, khuyến nghị, công ước, thoả thuận quốc tế mà Việt Nam tham gia hoặc là thành viên, có thể kể đến như:

- Tại các tội xâm phạm an ninh quốc gia: Bổ sung hành vi “Xâm nhập mạng máy tính, mạng viễn thông, hệ thống thiết bị điện tử của cơ quan, tổ chức, cá nhân để phá hoại, chiếm đoạt, thu thập dữ liệu nhằm để nước ngoài chống nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam vào Điều 110; Bổ sung hành vi làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Đảng Cộng sản Việt Nam vào Điều 117; …

BLHS được sửa đổi góp phần khơi thông nguồn lực, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

- Tại các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế: Bổ sung hành vi buôn bán, vận chuyển qua biên giới mà không khai báo hải quan hoặc gian dối trong khai báo hải quan và người nào kinh doanh, vận chuyển hàng hóa trong nước mà biết là có xuất xứ từ nước ngoài nhưng không có giấy tờ hợp pháp chứng minh nguồn gốc vào Điều 188; Bổ sung các hành vi sao chép tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa; biểu diễn tác phẩm trước công chúng nhằm mục đích thương mại tại Điều 225; Bổ sung hành vi “chiếm đất và hành vi huỷ hoại đất” tại Điều 228;…

- Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, bổ sung các hành vi để bảo đảm tính bao quát, tránh bỏ lọt tội phạm: Bổ sung hành vi “phát tán mã độc, tập lệnh, công cụ, gây hại có chức năng xóa, làm hỏng, làm gián đoạn, chiếm quyền điều khiển, làm suy giảm, làm sai lệch dữ liệu điện tử hoặc hoạt động của hệ thống thông tin” tại Điều 286; bổ sung hành vi “cố ý vượt qua biện pháp xác thực, cơ chế kiểm soát truy cập xâm nhập trái phép vào hệ thống thông tin, mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của cơ quan, tổ chức, cá nhân chiếm quyền điều khiển; chiếm đoạt dữ liệu có chứa bí mật kinh doanh” tại Điều 289...

PV: Khi dự thảo BLHS (sửa đổi) được Quốc hội thông qua và có hiệu lực thi hành, Cục trưởng kỳ vọng những quy định mới sẽ tạo ra chuyển biến như thế nào đối với công tác bảo đảm an ninh trật tự, đấu tranh phòng chống tội phạm và đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Dự thảo BLHS (sửa đổi) được xây dựng theo hướng hoàn thiện cơ sở pháp lý phục vụ phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm trong tình hình mới. Các quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý, khó khăn trong thực tiễn công tác đấu tranh phòng chống tội phạm; bao quát những hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh trong lĩnh vực công nghệ cao, dữ liệu, không gian mạng, tài chính, tiền tệ, môi trường và các hoạt động xuyên quốc gia. Đồng thời, nội luật hóa đầy đủ các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Khi được thông qua, bộ luật sẽ tạo chuyển biến từ xử lý bị động sang chủ động phòng ngừa, nhận diện và ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa; nâng cao khả năng đấu tranh với tội phạm có tổ chức, tội phạm công nghệ cao và các phương thức, thủ đoạn phạm tội mới; phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống. Việc phân hóa rõ trách nhiệm hình sự, quy định hình phạt tương xứng và bổ sung các quy định khuyến khích hợp tác điều tra, khắc phục hậu quả sẽ góp phần xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; đồng thời hạn chế hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Cục trưởng!