Bắt cóc tướng lĩnh Iran, Mossad vẫn không tìm ra lời giải về phi công Ron Arad
Cuộc truy tìm phi công Israel Ron Arad mất tích tại Liban từ năm 1986 đã trở thành một trong những hồ sơ tình báo bí ẩn và dai dẳng nhất ở Trung Đông.
Trong nhiều thập kỷ, Israel nghi ngờ Iran và lực lượng Hezbollah nắm giữ thông tin về số phận quân nhân này, thậm chí tiến hành các chiến dịch bắt cóc, thẩm vấn nhiều tướng lĩnh Iran. Tuy nhiên, những tiết lộ mới đây của báo The New York Times cho thấy các chiến dịch đó có thể đã đi theo một hướng sai lầm, trong khi lời giải cho vụ mất tích nhiều khả năng vẫn nằm tại một ngôi làng ở Liban.

Tư lệnh Không quân Israel Amos Lapidot gặp các phóng viên quân sự ngày 19/10/1986, ba ngày sau khi Ron Arad bị bắt tại Liban. Ảnh: Wikimedia Commons
Từ vụ mất tích năm 1986 đến giả thuyết Iran nắm giữ phi công
Ron Arad là sĩ quan dẫn đường trên một máy bay chiến đấu F-4 của Không quân Israel. Ngày 16/10/1986, trong một nhiệm vụ quân sự tại Liban, máy bay của ông bị bắn rơi. Arad nhảy dù xuống lãnh thổ Liban và bị lực lượng dân quân Amal bắt giữ. Đây là thời điểm mở đầu cho một trong những vụ mất tích gây tranh cãi và thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới tình báo Israel trong nhiều thập kỷ.
Ban đầu, Arad được cho là bị giam giữ bởi lực lượng Amal do Mustafa Dirani phụ trách. Tuy nhiên, sau đó xuất hiện nhiều thông tin trái chiều về nơi giam giữ cũng như số phận của ông. Một số nguồn tin cho rằng Arad đã được chuyển giao cho lực lượng Hezbollah hoặc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), thậm chí bị đưa sang Iran.
Giả thuyết Iran liên quan đến vụ việc ngày càng được củng cố trong nội bộ Cơ quan tình báo Mossad từ năm 1992, sau khi một bác sĩ Iran tuyên bố từng điều trị cho Arad tại Liban và Tehran. Một sĩ quan kỳ cựu của Mossad là Israel Perlov đã tìm gặp và thẩm vấn người này. Tuy nhiên, hai lần kiểm tra bằng máy phát hiện nói dối đều không đưa ra kết quả xác thực về lời khai liên quan đến việc Arad từng được điều trị tại Iran.
Mossad sau đó đề nghị trả một khoản tiền lớn nếu bác sĩ này cung cấp được bằng chứng. Tuy nhiên, người này biến mất mà không đưa ra bất kỳ tài liệu hay chứng cứ nào. Những thông tin do ông ta cung cấp cũng không được các điệp viên Israel xác minh độc lập.
Rami Igra, cựu quan chức cấp cao Mossad phụ trách vấn đề những người mất tích, sau này nhận định bác sĩ trên có thể đã bịa đặt câu chuyện nhằm kiếm tiền. Ông cho rằng cơ quan tình báo Israel khi đó có xu hướng tìm kiếm những bằng chứng xác nhận giả định có sẵn, thay vì đánh giá khách quan các thông tin thu thập được.
Năm 1994, lực lượng biệt kích Israel bắt cóc Mustafa Dirani từ Liban trong chiến dịch mang mật danh “Poisonous Sting” (Nọc độc). Trong quá trình thẩm vấn, Dirani khai rằng Arad từng bị giam giữ tại một ngôi nhà ở làng Nabi Chit, miền Đông Liban. Một đêm, những người canh giữ rời khỏi nơi này để ứng phó với các cuộc giao tranh liên quan đến quân đội Israel. Khi quay trở lại, họ phát hiện Arad đã biến mất.
Dirani cũng khai rằng sau đó một quan chức Iran thông báo với ông rằng lực lượng Vệ binh Cách mạng đã đưa Arad sang Iran. Tuy nhiên, theo những quan chức được The New York Times phỏng vấn, không có bằng chứng xác thực nào chứng minh thông tin này.
Bất chấp những nghi vấn, Thủ tướng Israel khi đó là Yitzhak Rabin công khai tuyên bố năm 1995 rằng Iran phải chịu trách nhiệm trực tiếp về số phận của Arad.
Những dấu hiệu cho thấy giả thuyết Iran không chính xác
Trong nhiều năm, Israel gây sức ép ngoại giao đối với Tehran nhằm tìm kiếm thông tin về Arad. Mohammad Ali Abtahi, Phó Tổng thống Iran giai đoạn 1997-2005, cho biết vụ việc thường xuyên được Israel đưa ra trong các cuộc tiếp xúc ngoại giao. Tehran liên tục khẳng định không liên quan và cho rằng vụ mất tích xảy ra tại Liban.
Năm 1999, khi Tổng thống Iran Mohammad Khatami thăm Rome (Italy), Giáo hoàng John Paul II đã chuyển cho ông một bức thư của vợ Arad, trong đó bà khẩn thiết đề nghị Iran cung cấp thông tin về chồng mình.
Một diễn biến đáng chú ý xảy ra năm 2004, khi Israel đồng ý trả tự do cho một tù nhân Liban nổi tiếng để đổi lấy những bằng chứng ADN có thể giúp xác định số phận Arad. Thủ lĩnh Hezbollah Hassan Nasrallah khi đó đề nghị Iran phối hợp tìm kiếm tại Liban.
Tehran giao nhiệm vụ cho tướng Abdullah Saberi, một chỉ huy Vệ binh Cách mạng từng có nhiều năm hoạt động tại Liban và có quan hệ mật thiết với Hezbollah.
Theo ba cựu quan chức Iran được The New York Times dẫn lời, cuộc điều tra chung giữa Iran và Hezbollah đã đưa ra kết luận Arad tử vong năm 1988 tại làng Nabi Chit, nơi ông từng bị giam giữ. Báo cáo mật cũng cho rằng thi thể của ông có thể được chôn cất trong hoặc gần ngôi làng này.
Cựu Tổng thống Iran Ali Akbar Hashemi Rafsanjani, người tham gia hỗ trợ cuộc tìm kiếm, đã cử một người con trực tiếp mang kết quả điều tra sang Đức để chuyển cho các nhà trung gian. Giới chức Đức đánh giá động thái này cho thấy Tehran thực sự muốn giải quyết vụ việc.
Tuy nhiên, phía Israel lại nhìn nhận theo hướng khác. Việc Iran giao một tướng lĩnh cấp cao của Vệ binh Cách mạng tham gia tìm kiếm được một số quan chức tình báo Israel xem là dấu hiệu Tehran có thể nắm giữ thông tin nội bộ về vụ mất tích.
Năm 2005, một báo cáo tình báo Israel tiếp tục kết luận Arad đã bị lực lượng Vệ binh Cách mạng bắt giữ. Tuy nhiên, đến năm 2006, Cơ quan An ninh nội địa Israel (Shin Bet) tiến hành rà soát toàn diện hồ sơ, bao gồm các nguồn tin, bằng chứng và phương pháp thu thập thông tin.
Yuval Diskin, người đứng đầu Shin Bet khi đó, cho biết cơ quan này nhận thấy những đánh giá trước đây về khả năng Arad bị đưa sang Iran về cơ bản là sai lầm. Kết luận mới cho rằng Arad chưa từng rơi vào tay Hezbollah hay Vệ binh Cách mạng Iran, và câu trả lời nhiều khả năng nằm tại Nabi Chit.
Dù vậy, những kết quả này không nhận được sự quan tâm tương xứng trong bộ máy tình báo và giới lãnh đạo chính trị Israel.

Phi công Israel Ron Arad mất tích tại Liban từ năm 1986. Ảnh: Times of Israel
Những chiến dịch bắt cóc tướng lĩnh Iran
Theo cuộc điều tra của The New York Times, việc Mossad tiếp tục theo đuổi giả thuyết Iran đã dẫn đến những chiến dịch đặc biệt nhằm bắt cóc và thẩm vấn các tướng lĩnh Iran.
Một trong những nhân vật đáng chú ý là tướng Alireza Asgari, từng giữ chức Thứ trưởng Quốc phòng Iran và có nhiều năm hoạt động tại Liban, đồng thời duy trì quan hệ với các lãnh đạo Hezbollah.
Tháng 12/2006, Asgari đến Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) và lưu trú tại khách sạn Ceylan. Sau đó, ông đột ngột biến mất không để lại dấu vết. Vụ việc trở thành một trong những bí ẩn tình báo lớn, làm dấy lên nhiều giả thuyết rằng ông đã đào tẩu sang Mỹ, cung cấp thông tin mật về Iran hoặc tham gia một thỏa thuận tình báo bí mật.
Israel phủ nhận liên quan đến sự biến mất của Asgari. Mỹ cũng tuyên bố không biết chuyện gì đã xảy ra với vị tướng này.
Tuy nhiên, theo các cựu quan chức Mỹ được The New York Times dẫn lời, sau này Israel thông báo với các nhà đàm phán Mỹ rằng Asgari đã chết. Ba cựu quan chức Mỹ khác am hiểu hoạt động của Israel cho biết Mossad đã bắt cóc, thẩm vấn ông trong nhiều tuần về vụ mất tích của Ron Arad và cuối cùng sát hại vị tướng này.
Một quan chức Mỹ tiết lộ Asgari bị thẩm vấn trên một con tàu, sau đó thi thể được ném xuống Biển Đen. Tuy nhiên, cuộc thẩm vấn không thu được thông tin nào chứng minh ông có liên quan đến vụ mất tích của Arad.
Vợ của Asgari, bà Ziba Ahmadi, nói với báo The New York Times rằng một cuộc điều tra độc lập của Iran kết luận các điệp viên Israel đã đột nhập phòng khách sạn, sử dụng thuốc mê khống chế và bắt cóc chồng bà. Chiếc xe được cho là sử dụng trong vụ việc sau đó được tìm thấy bị bỏ lại gần Biển Đen.
Một chiến dịch khác diễn ra vào tháng 9/2021, nhằm vào tướng Abdullah Saberi, người từng phụ trách phối hợp cuộc tìm kiếm Arad giữa Iran và Hezbollah.
Theo điều tra của tờ báo Mỹ, khi Saberi rời căn hộ để chạy bộ vào sáng sớm tại Damascus (Syria), các điệp viên Israel cải trang thành nhân viên chuyển nhà đã tiếp cận. Hai người mang theo một chiếc thùng đựng tủ lạnh cỡ lớn bất ngờ khống chế và đánh thuốc mê vị tướng này, sau đó đưa ông lên một chiếc xe tải màu trắng.
Saberi bị đưa về Israel để thẩm vấn. Theo những người Iran có quan hệ với vị tướng này, dù ông nắm giữ nhiều thông tin về hoạt động của Vệ binh Cách mạng, các nhân viên thẩm vấn chỉ tập trung hỏi về Ron Arad.
Sau cuộc thẩm vấn kéo dài, Saberi được bỏ lại trên một con phố ở Johannesburg (Nam Phi). Ông sau đó cáo buộc đã bị tra tấn. Cựu Giám đốc Mossad David Barnea thừa nhận đã phê chuẩn một chiến dịch táo bạo nhằm thu thập thông tin về Arad, song kết quả không đạt yêu cầu.
Israel quay lại điểm xuất phát sau gần 40 năm
Những thất bại liên tiếp buộc Mossad phải đánh giá lại toàn bộ hồ sơ. Năm 2016, Trung tá quân đội Israel về hưu Avi Kalo, từng phụ trách đơn vị tìm kiếm quân nhân mất tích, đã trình Thủ tướng Benjamin Netanyahu một báo cáo chi tiết, kết luận Arad nhiều khả năng đã chết năm 1988 tại Nabi Chit và chưa từng bị đưa sang Iran.
Kalo cho biết ông từng cảnh báo giới tình báo rằng việc bắt cóc các tướng lĩnh Iran sẽ không giúp giải quyết bí ẩn này. Khi nghỉ hưu năm 2019, ông tin rằng giả thuyết Iran liên quan đến vụ việc đã bị loại bỏ.
Tuy nhiên, Mossad vẫn tiếp tục theo đuổi các manh mối tại Liban. Tháng 12/2025, Ahmad Shukr, một cựu nhân viên an ninh Liban được cho là có thể biết thông tin về những diễn biến năm 1988, biến mất sau khi rời nhà để tham dự một cuộc gặp công việc. Giới chức Liban nghi ngờ ông bị các điệp viên Israel bắt cóc, song đến nay chưa rõ tung tích.
Một giả thuyết hiện nay của Israel cho rằng Arad có thể đã bị hành quyết để trả đũa việc anh trai của Shukr thiệt mạng trong cuộc giao tranh với lực lượng Israel năm 1988. Tuy nhiên, giả thuyết này chưa được chứng minh. Người cháu gái của Shukr bác bỏ khả năng ông có liên quan đến vụ việc.
Tháng 3/2026, lực lượng Israel tiến vào làng Nabi Chit trong một chiến dịch tìm kiếm hài cốt của Arad. Hoạt động này dẫn đến giao tranh dữ dội với Hezbollah, khiến hàng chục người Liban thiệt mạng và bị thương. Binh sĩ Israel đã tìm kiếm tại một nghĩa trang và khai quật một ngôi mộ, song không tìm thấy hài cốt có thể giúp giải quyết bí ẩn.
Sau gần 40 năm, cuộc truy tìm Ron Arad đang quay trở lại địa điểm nơi ông được cho là bị giam giữ lần cuối. Những thông tin mới được công bố cũng đặt ra câu hỏi về cách thức Israel đánh giá tình báo, sự phụ thuộc vào những giả thuyết ban đầu và cái giá phải trả khi các hoạt động bí mật kéo dài mà không có bằng chứng xác thực.
Đối với giới tình báo Israel, hồ sơ Ron Arad không chỉ là câu chuyện về một quân nhân mất tích mà còn là bài học về nguy cơ để định kiến chi phối quá trình phân tích thông tin. Như nhận định của Avi Kalo, Israel lẽ ra phải tập trung tìm kiếm tại Nabi Chit từ hai thập kỷ trước, thay vì tiếp tục theo đuổi những manh mối chưa được kiểm chứng về vai trò của Iran.



