Bất ngờ với loại sợi vải đang cản bước cỗ máy sản xuất tên lửa Patriot của Mỹ
Nguồn cung khan hiếm của loại sợi này đang trở thành mắt xích nghẽn, đe dọa kế hoạch tăng tốc sản xuất tên lửa của Washington.

Hệ thống tên lửa phòng không Patriot của Mỹ. Ảnh tư liệu: PAP/TTXVN phát
Đầu năm nay, một quan chức cấp cao Lầu Năm Góc đã có cuộc gặp khẩn với một nhà cung cấp nằm sâu trong chuỗi cung ứng của một nhà sản xuất tên lửa Mỹ. Nội dung trao đổi xoay quanh một loại vật liệu: rayon.
Không phải loại vải dùng may áo sơ mi mùa Hè, mà là rayon được carbon hóa – vật liệu có khả năng chịu nhiệt cực cao, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot tiên tiến.
Hiện chỉ có một sản phẩm rayon được cấp phép sử dụng cho dòng tên lửa Patriot hiện đại nhất, do một nhà cung cấp duy nhất sản xuất tại Pháp. Trong bối cảnh kho tên lửa Patriot của Mỹ suy giảm, Lầu Năm Góc muốn thúc đẩy nguồn cung nguyên liệu này để tăng sản lượng, nhưng nhà cung cấp Mỹ cũng không thể đáp ứng yêu cầu.
Nút thắt nằm ở Pháp, nơi công ty ArianeGroup sản xuất vải rayon carbon hóa rồi chuyển tới Park Aerospace ở bang Kansas (Mỹ) để xử lý tiếp. ArianeGroup đã cảnh báo năng lực cung ứng hạn chế.
Theo Brian Shore, Giám đốc điều hành Park Aerospace, việc gây sức ép với nhà cung cấp Pháp khó đem lại kết quả, bởi doanh nghiệp này không dễ bị buộc phải tăng sản lượng vượt khả năng.
Tình trạng thiếu rayon cho tên lửa Patriot phản ánh thách thức lớn hơn của ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ: chuỗi cung ứng có quá nhiều điểm nghẽn, trong đó chỉ một vài linh kiện hoặc vật liệu do các nhà cung cấp nhỏ ở những tầng sâu sản xuất cũng có thể làm đình trệ toàn bộ dây chuyền. Nhiều nguồn cung lại nằm ngoài nước Mỹ và không có phương án thay thế sẵn sàng.
Việc tái cấu trúc nền công nghiệp quốc phòng để tăng sản lượng nhanh chóng đòi hỏi hàng trăm nhà thầu phụ đồng thời mở rộng nhà máy, đầu tư dây chuyền mới và tuyển lao động. Tìm vật liệu thay thế rồi đưa qua quy trình kiểm định nghiêm ngặt cũng mất nhiều năm và tốn kém.
Một lãnh đạo ngành quốc phòng cho rằng muốn tăng sản lượng ngay lúc này, các doanh nghiệp đáng lẽ phải bắt đầu kế hoạch từ ít nhất 5 năm trước.
Chuỗi cung ứng quốc phòng bị thu hẹp
Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ cắt giảm chi tiêu quân sự với kỳ vọng hưởng lợi từ thời kỳ hòa bình. Tại cuộc họp năm 1993 thường được gọi là “Bữa tối cuối cùng”, chính quyền Tổng thống Clinton khi đó thông báo kế hoạch giảm ngân sách quốc phòng với các lãnh đạo ngành công nghiệp.
Trong khoảng 25 năm tiếp theo, các tập đoàn hàng đầu trong ngành hàng không và quốc phòng Mỹ sáp nhập mạnh, khiến số nhà thầu chính giảm từ 51 xuống chỉ còn 5.
Mạng lưới nhà cung cấp chuyên biệt cũng co lại khi nhiều cơ sở sản xuất, xưởng gia công và doanh nghiệp nhỏ rời ngành quốc phòng hoặc đóng cửa. Xu hướng sản xuất dịch chuyển ra nước ngoài khiến Mỹ mất dần năng lực chế tạo nhiều sản phẩm, từ hóa chất, dây cáp, lớp phủ, linh kiện đến chip. Những lao động có kỹ năng chuyên biệt mất việc, kéo theo sự mai một của kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thập kỷ.
Trong 10 năm trước báo cáo của Lầu Năm Góc vào 2022, số doanh nghiệp nhỏ trong nền công nghiệp quốc phòng Mỹ giảm 40%.
Các chương trình tên lửa cũng phụ thuộc vào một nhóm nhà cung cấp chồng lấn. Hơn 70% nhà cung cấp cấp 2 cho thế hệ Patriot mới nhất – PAC-3 – đồng thời cung cấp linh kiện cho hệ thống đánh chặn THAAD. Sự trùng lặp còn lớn hơn ở nhóm nhà cung cấp cấp 3.
Điều này đồng nghĩa sự cố tại một nhà cung cấp, từ thiên tai, đình công đến phá sản, có thể ảnh hưởng dây chuyền đến nhiều hệ thống vũ khí.
Lầu Năm Góc đang tìm cách đảo ngược xu hướng này bằng các hợp đồng dài hạn. Mỹ ký thỏa thuận 7 năm với Lockheed Martin, nhà sản xuất tên lửa Patriot tiên tiến, và L3Harris, đơn vị cung cấp động cơ tên lửa nhiên liệu rắn. Đồng thời, Bộ Quốc phòng Mỹ tiếp cận trực tiếp các nhà cung cấp cấp 3, cấp 4 nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn ít được nhìn thấy.
Vật liệu nhỏ, vai trò sống còn
PAC-3 MSE là loại tên lửa đánh chặn theo phương thức va chạm trực tiếp với mục tiêu để phá hủy, chẳng hạn tên lửa đạn đạo. Đến cuối tháng 7, Mỹ đã sử dụng nhanh lượng tên lửa dự trữ vốn không dồi dào, khiến kho tồn giảm khoảng 65% so với trước khi chiến tranh Iran bùng phát vào tháng 2, theo ước tính của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).
Mỗi tên lửa PAC-3 MSE có giá khoảng 4 triệu USD, mất gần 2 năm để chế tạo và cần hàng trăm linh kiện.
Lockheed Martin sản xuất tên lửa nhưng phụ thuộc Boeing về đầu dò ở phần mũi, giúp tên lửa xác định và bám bắt mục tiêu. L3Harris cung cấp động cơ nhiên liệu rắn hai xung để tăng tầm bắn. Ngoài ra còn có hệ thống điện tử, vật liệu nổ, bộ phận đúc, hóa chất, vi động cơ điều khiển và nhiều linh kiện khác, mỗi loại có chuỗi cung ứng riêng.

Minh họa những bộ phận chính của tên lửa PAC-2 MSE (từ trái qua): Đầu dò, bộ phận điều khiển độ cao, bộ phận tăng cường sát thương, động cơ tên lửa nhiên liệu rắn, cánh lái điều khiển, vòi phun động cơ tên lửa. Nguồn: WSJ
Sợi rayon dùng trong PAC-3 MSE bắt đầu từ sợi tại nhà máy ở Cộng hòa Séc thuộc một tập đoàn hóa chất Thái Lan. Sợi được chuyển sang Pháp để dệt thành vải. ArianeGroup sau đó carbon hóa vải tại cơ sở gần Bordeaux.
Sản phẩm có tên Raycarb được bán cho Park Aerospace – nhà phân phối duy nhất tại Bắc Mỹ. Park phủ vật liệu bằng loại nhựa chuyên dụng trong môi trường kiểm soát nhiệt độ, sau đó chuyển đến L3Harris. Tại đây, vật liệu được xếp lớp cẩn thận bên trong vòi phun động cơ tên lửa nhiên liệu rắn.
Không thể dễ dàng thay thế linh kiện như trong ngành sản xuất ô tô. Chỉ một khiếm khuyết nhỏ trong cấu trúc động cơ tên lửa cũng có thể khiến Patriot chệch hướng. Do đó, mọi vật liệu thay thế phải trải qua quá trình kiểm định rất nghiêm ngặt.
Việc thử nghiệm có thể kéo dài nhiều năm, nhưng chỉ cần thất bại ở bước cuối, toàn bộ quá trình có thể phải bắt đầu lại.
Rayon vốn là vật liệu dễ cháy, nhưng khi được nung chậm trong môi trường chân không, nó chuyển thành dạng carbon có khả năng chịu nhiệt rất cao. Năm 1958, các nhà nghiên cứu tại Union Carbide phát hiện đặc tính này.
Khi được phủ bên trong vòi phun tên lửa, rayon carbon hóa tạo thành lớp bảo vệ chịu mài mòn nhiệt, dần tiêu hao trong quá trình phóng nhưng ngăn động cơ bị nóng chảy. Nhiệt độ nhiên liệu tên lửa có thể vượt 5.000 độ Fahrenheit (khoảng 2.760 độ C).
Các phương án thay thế vẫn chưa sẵn sàng
Park Aerospace đang tìm cách tăng nguồn cung, trong đó đã ứng trước 5 triệu USD để hỗ trợ Ariane mở dây chuyền sản xuất mới tại Pháp. Dự kiến dây chuyền bắt đầu cho sản phẩm từ năm 2028, nhưng sản lượng vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu Mỹ.
Sau nhiều cuộc đàm phán, Ariane cũng ký thỏa thuận sơ bộ về việc xây dựng nhà máy tại Mỹ, với khoản ứng trước dự kiến 25 triệu USD từ Park. Nếu thuận lợi, nhà máy có thể hoạt động vào khoảng năm 2030.
Trong khi đó, Enka, nhà sản xuất rayon lớn khác tại Đức, cũng đang gặp khó khăn. Công ty chủ yếu cung cấp rayon cho ngành thời trang, vốn suy giảm sau đại dịch khi làm việc từ xa trở nên phổ biến. Enka từng lên kế hoạch đóng cửa sản xuất, nhưng các nhà thầu quốc phòng Mỹ và Lầu Năm Góc đã cam kết mua lượng lớn vật liệu để duy trì nhà máy. Dù vậy, việc duy trì này chỉ có thể kéo dài trong ngắn hạn, với khả năng nguồn cung kết thúc vào năm 2028.
Các quan chức quốc phòng Mỹ đang khuyến khích phát triển rayon dùng trong hàng không vũ trụ ở trong nước, đáp ứng yêu cầu môi trường. Một số doanh nghiệp và nhà nghiên cứu đang tìm vật liệu xanh hơn, nhưng các dự án vẫn ở giai đoạn đầu.
Park cũng dự kiến xây nhà máy mới trị giá 65 triệu USD tại Oklahoma, đồng thời phối hợp với L3Harris thử nghiệm rayon từ Enka và các nguồn khác để làm phương án bổ sung tạm thời cho PAC-3 MSE. Tuy nhiên, chưa có vật liệu nào vượt qua toàn bộ quá trình kiểm định.
Cuộc chạy đua tăng sản lượng Patriot vì thế vẫn bị cản trở bởi một nút thắt tưởng chừng rất nhỏ. Ngay cả khi có các phương án bổ sung, việc tháo gỡ thiếu hụt rayon vẫn là thách thức lớn.


