Bầu cử Quốc hội khóa XVI và Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031: Nâng cao chất lượng đại diện và năng lực quốc gia

Trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, sức mạnh của một quốc gia không còn được đo chủ yếu bằng tài nguyên thiên nhiên hay quy mô dân số, mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế và năng lực hoạch định chính sách.

Thế giới đang vận động nhanh và phức tạp hơn. Năng lực quốc gia thể hiện ở khả năng thiết kế luật chơi, tổ chức thực thi và kịp thời điều chỉnh chính sách trước biến động.

Nhưng năng lực ấy bắt đầu từ đâu? Câu trả lời nằm ở chất lượng của thiết chế đại diện, nơi ý chí của cử tri được chuyển hóa thành luật pháp và quyết sách quốc gia. Chất lượng đại diện càng cao, chất lượng lập pháp và giám sát càng vững; chất lượng lập pháp và giám sát càng vững, môi trường phát triển càng ổn định và dự báo được.

Vì vậy, cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 không chỉ là sự kiện chính trị định kỳ, mà còn là thời điểm nâng chuẩn đại diện, qua đó củng cố năng lực quốc gia. Bằng lá phiếu, mỗi cử tri không chỉ lựa chọn người đại diện, mà còn góp phần định hình chất lượng thể chế và sức cạnh tranh của đất nước trong những năm tới.

Từ chất lượng đại diện

Nếu trong những giai đoạn trước, đại diện chủ yếu được hiểu là sự phản ánh ý chí và nguyện vọng của cử tri, thì trong bối cảnh hiện nay, khái niệm ấy cần được mở rộng. Đại diện không chỉ là tiếng nói, mà còn là năng lực tham gia vào quá trình thiết kế chính sách trong một môi trường ngày càng phức tạp.

Chủ Nhật, ngày 15/3/2026, cử tri cả nước tham gia bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Đây là dịp để mỗi người dân trực tiếp thực hiện quyền làm chủ, thể hiện ý chí và trách nhiệm đối với sự phát triển của đất nước.

Cuộc bầu cử lần này được xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm của năm 2026. Nhiệm vụ đặt ra cho toàn Đảng, toàn dân, toàn quân lúc này là phải tổ chức thật tốt công tác chuẩn bị, bảo đảm cuộc bầu cử thành công tốt đẹp, dân chủ, công khai, bình đẳng, đúng pháp luật, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, thực sự là ngày hội lớn của nhân dân cả nước.

Theo Nghị quyết 1891/NQ-UBTVQH15 về số lượng, cơ cấu, thành phần đại biểu Quốc hội khóa XVI, Quốc hội khóa mới dự kiến có 500 đại biểu. Đối với Hội đồng nhân dân các cấp (tỉnh/thành, xã), số lượng đại biểu được phân bổ theo quy mô dân số và đặc điểm của từng địa phương theo quy định của pháp luật.

Kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi năng lượng, các tiêu chuẩn thương mại thế hệ mới hay yêu cầu phát triển bền vững đều đặt ra những bài toán lập pháp và giám sát ở mức độ tinh vi hơn trước. Những quyết định được thông qua tại nghị trường không chỉ tác động trong phạm vi nội địa, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Điều đó đòi hỏi người đại biểu không chỉ có uy tín xã hội và tinh thần trách nhiệm, mà còn cần tư duy phân tích, hiểu biết pháp lý, khả năng tiếp cận thông tin và năng lực phản biện chính sách.

Trong hệ thống chính trị Việt Nam, Quốc hội giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng luật pháp và quyết định những vấn đề hệ trọng của đất nước. Chất lượng thảo luận tại nghị trường, mức độ sâu sắc của các phiên chất vấn, hay tính khả thi của các đạo luật được ban hành đều phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng đại diện. Một nghị trường có trình độ chuyên môn cao sẽ tạo ra luật pháp rõ ràng, dự báo tốt và giảm thiểu chi phí thể chế cho xã hội. Ngược lại, nếu năng lực phân tích và tranh luận còn hạn chế, chính sách có thể chậm thích ứng với thực tiễn đang thay đổi nhanh chóng.

Do đó, chuẩn mực đại diện trong nhiệm kỳ tới cần được nhìn nhận ở tầm cao hơn: Chính danh phải đi cùng năng lực; tâm huyết phải đi cùng hiểu biết; đại diện lợi ích phải gắn với khả năng cân bằng lợi ích trong bối cảnh hội nhập. Bầu cử 2026, từ góc độ ấy, không chỉ bảo đảm sự kế thừa của hệ thống, mà còn mở ra cơ hội nâng chuẩn đội ngũ đại diện - yếu tố then chốt để chuyển hóa khát vọng phát triển thành chính sách cụ thể và khả thi.

...đến năng lực quốc gia

Chất lượng đại diện không phải khái niệm trừu tượng, mà tác động trực tiếp đến hiệu quả vận hành của hệ thống chính sách. Từ nghị trường đến đời sống kinh tế - xã hội là một chuỗi liên kết: Đại biểu thảo luận, quyết định chính sách; chính sách định hình luật pháp; luật pháp tạo lập môi trường phát triển; và môi trường đó quyết định sức cạnh tranh quốc gia.

Thứ nhất, lập pháp chất lượng cao tạo ra nền tảng ổn định và dự báo được cho nền kinh tế. Những đạo luật rõ ràng, nhất quán và phù hợp với thực tiễn giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ, hạn chế rủi ro chính sách và yên tâm đầu tư dài hạn. Ngược lại, luật pháp thiếu tính khả thi hoặc chậm thích ứng sẽ làm gia tăng chi phí thể chế, kìm hãm sáng tạo và làm suy giảm động lực phát triển. Vì vậy, trình độ phân tích, khả năng tiếp cận thông tin và tư duy dài hạn của đại biểu có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng môi trường kinh doanh và sức hút của nền kinh tế.

Thứ hai, giám sát hiệu quả nâng cao năng lực thực thi. Chính sách dù được thiết kế tốt đến đâu cũng có thể bị méo mó nếu khâu thực hiện thiếu kỷ luật và minh bạch. Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp vì thế giữ vai trò như một cơ chế hiệu chỉnh, bảo đảm các quyết định được triển khai đúng mục tiêu. Đại diện chất lượng cao không chỉ nêu vấn đề, mà còn theo dõi đến cùng việc khắc phục hạn chế, qua đó góp phần củng cố niềm tin xã hội vào hiệu lực của pháp luật.

Thứ ba, chất lượng đại diện liên quan trực tiếp đến vị thế quốc gia trong môi trường quốc tế. Trong bối cảnh Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào các hiệp định thương mại tự do, các cơ chế hợp tác đa phương và các chuẩn mực toàn cầu mới, những quyết sách được thông qua tại nghị trường phải bảo đảm hài hòa giữa lợi ích quốc gia và nghĩa vụ quốc tế. Đại biểu am hiểu luật pháp quốc tế, có tư duy hội nhập và khả năng cân nhắc lợi ích dài hạn sẽ góp phần nâng cao uy tín và độ tin cậy của Việt Nam trên trường quốc tế.

Nhìn từ góc độ đó, năng lực quốc gia không chỉ được xây dựng từ chiến lược phát triển hay nguồn lực vật chất, mà còn từ chất lượng của những người thay mặt nhân dân quyết định luật chơi. Bầu cử 2026, bởi vậy, là điểm khởi đầu của một chuỗi năng lực: Từ lá phiếu của cử tri đến nghị trường, từ nghị trường đến luật pháp, và từ luật pháp đến sức mạnh cạnh tranh của đất nước trong một thế giới nhiều biến động.

Đại biểu Quốc hội phải đáp ứng các tiêu chuẩn được quy định tại Điều 22 của Luật Tổ chức Quốc hội; đại biểu Hội đồng nhân dân phải đáp ứng các tiêu chuẩn được quy định tại khoản 3 Điều 5 của Luật Tổ chức chính quyền địa phương. Đó là:

- Trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp, phấn đấu thực hiện công cuộc đổi mới, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh;

- Có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam;

- Có phẩm chất đạo đức tốt, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, gương mẫu chấp hành pháp luật; có bản lĩnh, kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, mọi biểu hiện quan liêu, hách dịch, cửa quyền và các hành vi vi phạm pháp luật khác;

- Có trình độ học vấn, chuyên môn, có đủ năng lực, sức khỏe, kinh nghiệm công tác và uy tín để thực hiện nhiệm vụ;

- Liên hệ chặt chẽ với Nhân dân, lắng nghe ý kiến của Nhân dân, được Nhân dân tín nhiệm;

- Có điều kiện tham gia hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân.

Bên cạnh đó, đại biểu Hội đồng nhân dân còn phải cư trú hoặc công tác tại cơ quan, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp ở đơn vị hành chính mà mình là đại biểu Hội đồng nhân dân.

(Nguồn: Trang thông tin của Hội đồng bầu cử quốc gia)

Cơ hội nâng chuẩn đại diện

Mỗi cuộc bầu cử đều mang ý nghĩa duy trì sự vận hành liên tục của hệ thống chính trị. Trong bối cảnh hiện nay, bầu cử 2026 còn mang thêm một chiều kích khác: Đó là cơ hội nâng chuẩn đại diện để đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước.

Kỳ vọng của cử tri đã thay đổi. Xã hội ngày càng đòi hỏi cao hơn ở người đại biểu: Không chỉ gần dân và tận tâm, mà còn có năng lực phân tích chính sách, hiểu biết kinh tế - pháp lý, khả năng tiếp cận thông tin và tư duy hội nhập. Những vấn đề được đặt lên bàn nghị sự từ cải cách thể chế, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh đến bảo đảm an sinh bền vững đều cần những quyết định có cơ sở khoa học và tầm nhìn dài hạn. Điều đó đồng nghĩa với việc chuẩn mực đại diện phải được nâng lên tương xứng.

Bầu cử là cơ chế để thực hiện sự nâng chuẩn ấy trong khuôn khổ hiến định. Thông qua quy trình giới thiệu, hiệp thương và lựa chọn ứng cử viên, xã hội có điều kiện sàng lọc và bổ sung những nhân tố mới có năng lực và bản lĩnh. Sự kế thừa giữa các nhiệm kỳ bảo đảm tính liên tục; sự tham gia của những đại biểu có trình độ chuyên môn cao tạo thêm động lực đổi mới. Hai yếu tố đó kết hợp với nhau hình thành nên một nghị trường vừa ổn định, vừa có khả năng thích ứng.

Quan trọng hơn, nâng chuẩn đại diện không chỉ là trách nhiệm của ứng cử viên hay cơ quan tổ chức bầu cử, mà còn gắn với sự lựa chọn có trách nhiệm của cử tri. Mỗi lá phiếu, ở nghĩa sâu xa, là một quyết định về chất lượng thể chế trong tương lai. Khi cử tri quan tâm đến năng lực, tầm nhìn và phẩm chất của người đại diện, họ đang góp phần nâng cao chuẩn mực chung của hệ thống.

Vì vậy, bầu cử 2026 không chỉ là việc lựa chọn những gương mặt cho nhiệm kỳ mới, mà là dịp để tái khẳng định một yêu cầu cốt lõi: Đại diện phải đủ tầm để gánh vác trọng trách quốc gia trong một thời đại nhiều thách thức. Nâng chuẩn đại diện hôm nay chính là đầu tư cho năng lực quốc gia ngày mai.

Năng lực quốc gia không hình thành trong một ngày, càng không chỉ dựa vào nguồn lực vật chất. Nó được tích lũy qua chất lượng quyết sách, hiệu quả thực thi và mức độ tin cậy của thể chế. Ở điểm khởi đầu của chuỗi năng lực ấy là chất lượng của thiết chế đại diện - những người thay mặt nhân dân tham gia thiết kế luật pháp và giám sát việc thực thi luật pháp đó.

Cuộc bầu cử 2026 mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một nhiệm kỳ. Đó là thời điểm để nâng chuẩn đội ngũ đại diện, qua đó nâng chuẩn lập pháp, nâng chuẩn giám sát và nâng chuẩn quản trị quốc gia. Khi cử tri cân nhắc năng lực, tầm nhìn và bản lĩnh của ứng cử viên, họ không chỉ lựa chọn người đại diện cho mình, mà còn góp phần định hình chất lượng thể chế trong những năm tới.

Từ lá phiếu đến nghị trường, từ nghị trường đến chính sách, từ chính sách đến sức mạnh quốc gia là một chuỗi liên kết chặt chẽ. Nâng cao chất lượng đại diện hôm nay chính là đầu tư cho năng lực và vị thế của Việt Nam trong tương lai.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng