Bầu trời chiến tranh đang đổi chủ: Trực thăng có bị UAV 'soán ngôi'?

UAV trỗi dậy, trực thăng mất dần vai trò truyền thống

Từng là “xương sống” của nhiều chiến dịch quân sự – từ vận tải, trinh sát đến tấn công – trực thăng nay đang phải chia sẻ, thậm chí nhường lại nhiều nhiệm vụ cho UAV. Với chi phí vận hành thấp hơn, khả năng hoạt động không cần phi công và mức độ chấp nhận rủi ro cao hơn, UAV ngày càng trở thành lựa chọn ưu tiên trong các môi trường tác chiến nguy hiểm.

Mỹ đã có bước đi mang tính bước ngoặt khi hủy bỏ chương trình Máy bay Trinh sát Tấn công Tương lai (FARA) đầu năm 2024 để chuyển hướng sang phát triển các hệ thống không người lái. Trong khi đó, Trung Quốc cũng đang tăng tốc xây dựng “hạm đội UAV” quy mô lớn, với chiến lược sử dụng bầy đàn hàng trăm, thậm chí hàng nghìn thiết bị giá rẻ để áp đảo hệ thống phòng không đối phương.

Không chỉ dừng ở lý thuyết, Bắc Kinh đã thử nghiệm các kịch bản tác chiến đô thị kết hợp UAV và robot mặt đất, mở ra viễn cảnh chiến tranh tự động hóa cao. Những mẫu UAV mới như T1400 Boying Tandem hay “siêu UAV” Jiu Tian – có thể mang theo hơn 100 thiết bị bay nhỏ – cho thấy tham vọng vượt trội về công nghệ và quy mô.

“Vũ khí rẻ” đối đầu “nền tảng đắt”

Một trong những yếu tố mang tính bước ngoặt giúp UAV bùng nổ chính là chi phí. Nếu một trực thăng quân sự hiện đại có giá từ 10–40 triệu USD, nhiều loại UAV, đặc biệt là UAV cảm tử hoặc FPV, chỉ có giá từ vài trăm đến vài nghìn USD.

Sự chênh lệch này tạo ra một nghịch lý chiến lược: các hệ thống giá rẻ có thể gây thiệt hại nghiêm trọng cho những nền tảng đắt đỏ. Trong nhiều kịch bản, việc sử dụng UAV để tấn công hoặc làm quá tải hệ thống phòng không trở nên hiệu quả hơn về mặt kinh tế so với triển khai khí tài truyền thống.

Không chỉ chi phí mua sắm, UAV còn giúp giảm đáng kể chi phí vận hành và đào tạo, đồng thời loại bỏ rủi ro trực tiếp đối với phi công trong các nhiệm vụ nguy hiểm.

Cuộc đua công nghệ lan rộng khắp châu Á - Thái Bình Dương

Khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang trở thành tâm điểm cạnh tranh giữa các nhà sản xuất quốc phòng. Mỹ gia tăng hiện diện bằng cách thúc đẩy hợp tác với Đài Loan (Trung Quốc) trong phát triển và đối phó UAV, trong khi các tập đoàn quốc phòng lớn đồng loạt tung ra sản phẩm mới.

Tại Triển lãm Hàng không Singapore, Sikorsky giới thiệu mẫu trực thăng không người lái S-70 UAS – phiên bản cải tiến từ Black Hawk – có thể vận hành hoàn toàn tự động thông qua máy tính bảng. Việc loại bỏ buồng lái giúp tăng thêm khoảng 25% không gian chở hàng, mở ra hướng đi mới cho các nhiệm vụ hậu cần và chiến thuật.

Song song đó, các hệ thống UAV cất hạ cánh thẳng đứng (VTOL) như dòng Nomads đang được phát triển để đảm nhiệm đa nhiệm vụ, từ trinh sát đến tấn công, với mức độ tự động hóa ngày càng cao.

Tuy nhiên, các nhà sản xuất trực thăng truyền thống như Bell vẫn giữ vững lập trường, cho rằng nhu cầu đối với các nền tảng có người lái – đặc biệt trong huấn luyện và các nhiệm vụ phức tạp – vẫn rất lớn.

Điểm yếu của UAV: không phải “vũ khí vạn năng”

Dù sở hữu nhiều ưu thế, UAV không phải là giải pháp hoàn hảo. Một trong những hạn chế lớn nhất là sự phụ thuộc vào hệ thống điều khiển và liên lạc.

UAV cần tín hiệu GPS và đường truyền dữ liệu ổn định để hoạt động hiệu quả. Trong môi trường tác chiến điện tử, các hệ thống này có thể bị gây nhiễu (jamming), làm gián đoạn hoặc vô hiệu hóa UAV. Thậm chí, trong một số trường hợp, UAV có thể bị chiếm quyền điều khiển, quay ngược lại gây nguy hiểm cho chính bên vận hành.

Ngoài ra, chi phí “ẩn” để duy trì hệ thống UAV – bao gồm hạ tầng điều khiển mặt đất, mạng lưới liên lạc và nhân lực kỹ thuật – cũng không hề nhỏ, phần nào làm giảm lợi thế chi phí ban đầu.

Quan trọng hơn, nhiều nhiệm vụ phức tạp vẫn đòi hỏi sự hiện diện của con người. Các hoạt động như tìm kiếm cứu nạn hay tác chiến chống tàu ngầm yêu cầu khả năng đánh giá tình huống linh hoạt và can thiệp trực tiếp mà UAV hiện chưa thể thay thế hoàn toàn.

Tương lai: Không phải thay thế, mà là kết hợp

Xu hướng rõ ràng nhất hiện nay không phải là UAV thay thế trực thăng, mà là sự kết hợp giữa hai loại hình này trong mô hình tác chiến mới – được gọi là MUM-T (phối hợp người lái và không người lái).

Trong mô hình này, trực thăng có người lái đóng vai trò trung tâm chỉ huy trên không, trong khi UAV đảm nhận các nhiệm vụ nguy hiểm như trinh sát, tấn công hoặc xâm nhập sâu. Công nghệ trí tuệ nhân tạo thậm chí cho phép UAV hoạt động theo bầy đàn, hỗ trợ và bảo vệ các nền tảng có người lái.

Thực tế, những hình ảnh UAV tàng hình GJ-11 bay cùng tiêm kích J-20 của Trung Quốc, hay các dự án UAV “cộng tác chiến đấu” của Mỹ, cho thấy tương lai của chiến tranh trên không sẽ là một hệ sinh thái kết hợp, không phải cuộc thay thế đơn thuần.

Trực thăng chưa “hết thời”, nhưng chắc chắn đang thay đổi vai trò. Trong một bầu trời ngày càng đông đúc bởi các hệ thống không người lái, giá trị của con người không biến mất – mà được tái định nghĩa.

Cuộc cách mạng UAV không phải là dấu chấm hết cho trực thăng, mà là khởi đầu cho một kỷ nguyên chiến tranh mới: nơi con người và máy móc cùng chiến đấu, và nơi ưu thế sẽ thuộc về bên làm chủ được sự kết hợp đó nhanh hơn.

(Tổng hợp)

Tuệ Minh