'Báu vật xanh' lưng chừng núi
Ở xã Đồng Phúc, những cây chè Shan tuyết cổ thụ cao quá đầu người vẫn bền bỉ đứng giữa núi rừng, trên lá đọng lớp sương mà người Tày, Dao quen gọi là 'tuyết chè'. Dưới tán rừng ấy là một kho gen cả trăm năm tuổi - nguồn tài nguyên quý hiếm đang được hồi sinh nhờ những nghiên cứu khoa học và dự án bảo tồn quy mô.
Năm 2025, đề tài nghiên cứu về bảo tồn và phát triển quần thể chè Shan tuyết cổ thụ đã hoàn thiện hồ sơ, được Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là "Cây di sản Việt Nam" cho quần thể 12 cây chè Shan tuyết đặc biệt ở xã Đồng Phúc.
Năm 2024, nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc đã triển khai đề tài về bảo tồn và phát triển quần thể chè Shan tuyết cổ thụ (Camellia sinensis var. Shan) gắn với du lịch sinh thái tại xã Bằng Phúc (nay là xã Đồng Phúc).
Qua khảo sát tại thực địa, nhóm nghiên cứu phát hiện 7 thôn có quần thể chè cổ thụ với tổng cộng 740 cây. Trong đó, thôn Phiêng Phung nổi bật với hơn 420 cây trên diện tích 1,7ha, được xem là “thủ phủ chè cổ thụ”. Các thôn khác như Khuổi Cưởm, Nà Bay và Nà Pài lần lượt có 78, 71 và 63 cây. Việc ghi nhận và bảo tồn những quần thể chè cổ thụ này không chỉ góp phần gìn giữ nguồn gen quý hiếm mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch sinh thái bền vững tại địa phương.
Những gốc chè Shan tuyết cây thân gỗ to, đường kính trung bình gần 20cm, cao hơn 5m, là chứng nhân sống với tuổi đời trung bình 97 năm, có cây hơn 120 năm, vừa được Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là "Cây di sản Việt Nam".
TS. Nguyễn Ngọc Bình, Chủ nhiệm đề tài nhận định, chè Shan tuyết Đồng Phúc không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là di sản văn hóa - sinh thái. Nếu không bảo vệ nghiêm ngặt, nguồn gen quý hiếm này có nguy cơ mai một. TS. Nguyễn Ngọc Bình, nhấn mạnh: Bảo tồn phải đi đôi với sinh kế bền vững, giúp người dân khai thác giá trị từ chè mà vẫn giữ gìn cảnh quan và truyền thống.
Qua điều tra bước đầu cho thấy quần thể chè Shan tuyết ở đây có sức sinh trưởng khỏe, dáng cây đẹp, tuổi trung bình 97 năm, cây già nhất 124 năm, thấp nhất cũng đã 65 năm tuổi. Năm 2025, đề tài nghiên cứu về bảo tồn và phát triển quần thể chè Shan tuyết cổ thụ đã hoàn thiện hồ sơ, được Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là "Cây di sản Việt Nam" cho quần thể 12 cây chè Shan tuyết đặc biệt.
Thực tế khảo sát cũng cho thấy, nhiều cây chè Shan tuyết cổ thụ bị thu hái sai cách, bẻ cành và bón phân ít, dẫn đến suy yếu. Nhóm nghiên cứu đã hướng dẫn người dân sử dụng phân hữu cơ vi sinh 5 tấn/ha và kỹ thuật đốn phớt đúng thời điểm, giúp tăng năng suất búp 10% so với phương pháp truyền thống.
Bên cạnh kỹ thuật canh tác, nhóm thực hiện thúc đẩy chứng nhận hữu cơ, hướng dẫn người dân ghi chép nhật ký canh tác, với mục tiêu có 5-10ha chè đạt chứng nhận hữu cơ, tạo nền tảng hình thành thương hiệu tập thể cho chè Shan tuyết Đồng Phúc. Nhóm nghiên cứu đã xác định 4-5 quần thể chè có thể trở thành điểm du lịch sinh thái, trong đó khu vực rộng gần 2ha với 110 cây chè cổ thụ tại nhà ông Lý Văn Tịnh (thôn Phiêng Phung) được chọn làm mô hình mẫu.
Đề tài “Bảo tồn và phát triển chè Shan tuyết cổ thụ gắn với du lịch sinh thái tại Bằng Phúc” (2024-2027) không chỉ bảo vệ nguồn gen quý hiếm mà còn góp phần phát triển du lịch cộng đồng. Trong thời gian tới, đề tài dự kiến mở rộng thêm 5-10ha chè hữu cơ, triển khai các mô hình du lịch trải nghiệm và hoàn thiện thương hiệu tập thể, giúp Đồng Phúc chuyển mình từ vùng chè bên lề thành điểm đến bền vững.
