Bẫy 'AI workslop' khiến nhân sự TP.HCM bị trừ lương, kỷ luật

AI ngày càng thâm nhập sâu vào công việc. Đồ họa: Morning Brew Design; Ảnh: Adobe Stock.

Tùng Anh (35 tuổi, phường An Khánh, TP.HCM) hiện là trưởng phòng thiết kế tại một công ty bất động sản. Cuối năm ngoái, anh bị trừ một phần thưởng cuối năm vì quyết định thông qua ấn phẩm mắc lỗi về logo công ty.

Ấn phẩm sử dụng hình ảnh do AI tạo sinh. Thoạt nhìn, thành phẩm đáp ứng mục đích ban đầu, nhưng logo công ty bị biến dạng, thiếu một cánh và không còn đúng với nhận diện thương hiệu. Lỗi chỉ được phát hiện sau khi ấn phẩm xuất hiện trên không gian mạng. Nhóm liên quan sau đó phải giải trình với cấp quản lý về quá trình thực hiện, từ khâu sử dụng AI đến bước kiểm tra trước khi phát hành.

Theo Tùng Anh, vấn đề nằm ở bước kiểm tra cuối cùng. Khi AI chưa thâm nhập sâu vào quá trình làm việc, nhân sự thiết kế trực tiếp xử lý hình ảnh, chỉnh sửa và kiểm tra các chi tiết trước khi gửi sản phẩm. Khi đưa trí tuệ nhân tạo vào quy trình, nhiều công đoạn được rút ngắn.

Công cụ có thể tạo ra một phương án gần hoàn chỉnh chỉ sau vài câu lệnh, khiến người dùng dễ chuyển sang bước tiếp theo mà không kiểm tra kỹ từng chi tiết. “Với AI, tôi không trực tiếp tạo ra nhiều yếu tố nên có tâm lý xem đó là phần việc đã được xử lý hoàn hảo”, Tùng Anh giải thích.

Nhân sự phải chịu trách nhiệm cuối cùng cho sản phẩm nộp lên dù AI hỗ trợ thực hiện. Ảnh minh hoạ: Phương Lâm.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng thâm nhập sâu vào quá trình làm việc, được các doanh nghiệp khuyến khích sử dụng nhằm gia tăng năng suất và tiết kiệm thời gian, nhiều rủi ro cũng có thể xuất hiện. Cụ thể, một số nhân sự bị khiển trách, kỷ luật khi giao nộp sản phẩm sai lệch, thiếu nhạy cảm do AI tạo ra.

Tình trạng này đòi hỏi người lao động kiểm tra kỹ càng các kết quả mà AI cung cấp. Đồng thời, doanh nghiệp cũng phải có hướng dẫn rõ ràng về các khâu kiểm soát chất lượng đầu ra và quy định cá nhân, đội nhóm chịu trách nhiệm về sản phẩm giao nộp.

Sự cố từ AI

Trên thực tế, các thành phẩm trên có tên gọi riêng: “AI workslop”. Thuật ngữ này được nhóm nghiên cứu của viện nghiên cứu hiệu suất làm việc BetterUp Labs (Mỹ) và phòng nghiên cứu truyền thông thuộc Đại học Stanford (Mỹ) đặt ra, giới thiệu thông qua một bài viết trên tạp chí quản trị kinh doanh Harvard Business Review hồi tháng 9/2025.

Theo đó, “AI workslop” được giải thích là nội dung công việc do trí tuệ nhân tạo thực hiện, trông giống sản phẩm hoàn chỉnh nhưng thiếu giá trị thực, không có chiều sâu, kém chất lượng và mắc lỗi.

Đến tháng 10/2025, nhóm nghiên cứu của Trường Kinh doanh Melbourne (Australia) cũng đăng tải khảo sát Trust, attitudes and use of artificial intelligence: A global study 2025 (tạm dịch: Niềm tin, thái độ và việc sử dụng trí tuệ nhân tạo: Một nghiên cứu toàn cầu năm 2025). Nghiên cứu dựa trên 32.352 người lao động tại 47 quốc gia, cung cấp thông tin, dữ liệu về “AI workslop”.

Các tác giả Steven Lockey và Nicole Gillespie chỉ ra rằng 66% nhân viên sử dụng AI từng giao nộp sản phẩm do trí tuệ nhân tạo làm ra mà bỏ qua khâu đánh giá chất lượng. 55% từng biến nội dung do AI tạo ra thành sản phẩm của mình. 61% không tiết lộ việc sử dụng AI. Hệ quả không chỉ là AI tạo ra lỗi. Người nhận “workslop” còn đánh giá người gửi là kém đáng tin cậy, không sáng tạo và ít uy tín.

Thuỳ Chi từng bị kỷ luật vì đưa ấn phẩm do AI sáng tạo có hoạ tiết tương đồng với sản phẩm của đối thủ vào sử dụng.

Thùy Chi (30 tuổi, phường Hà Đông, Hà Nội), làm công việc phát triển nội dung tại một công ty giáo dục, cho biết đã trải qua một sự cố liên quan đến trí tuệ nhân tạo. Trong công việc, cô được yêu cầu sử dụng AI để tăng năng suất, trong khi đội ngũ không có nhân sự chuyên trách kiểm tra đầu ra của những sản phẩm được tạo bằng công cụ này.

Chi sử dụng công cụ để tạo hình ảnh cho email, banner và các sản phẩm marketing khác, nhất là trong những thời điểm cần xử lý nhiều ấn phẩm nhưng không có đủ nhân sự thiết kế. So với trước đây, cô có thể chủ động tạo và hoàn thiện sản phẩm trong thời gian ngắn.

Sự cố xảy ra khi một hình ảnh do Chi tạo bằng AI có họa tiết tương đồng với sản phẩm của một thương hiệu đối thủ. Chi tiết này khá nhỏ, hình ảnh cũng không giống hoàn toàn. Tuy nhiên, sau khi ấn phẩm được sử dụng, sự tương đồng bị phát hiện và dẫn đến tranh luận trên mạng xã hội giữa 2 thương hiệu. Chi phải giải trình về quá trình thực hiện và sau đó nhận hình thức kỷ luật từ công ty.

Vi phạm trong công việc khiến Thùy Chi và Tùng Anh nhìn lại cách kiểm soát những sản phẩm có sự tham gia của AI. AI vẫn có thể đảm nhiệm những phần việc cần tốc độ như lên ý tưởng, tạo phương án ban đầu hoặc xử lý khối lượng công việc lớn. Song, cả 2 nhân sự đồng tình rằng đầu ra của công cụ không còn được mặc định là sản phẩm hoàn thiện.

Với Tùng Anh, khâu kiểm tra thành phẩm được tách thành một bước riêng trong quy trình. Những chi tiết liên quan đến logo và nhận diện thương hiệu phải được rà soát trước khi phát hành sản phẩm. Đây không còn là khâu mặc định trong quá trình thiết kế.

“Hiện nay, tôi không còn xem một sản phẩm do AI tạo ra là bản thiết kế cuối cùng. Những phần liên quan đến logo, nhận diện thương hiệu phải được kiểm tra lại kỹ càng”, Tùng Anh nói.

Trong khi đó, Thùy Chi lại lựa chọn cách kiểm soát đầu ra qua 2 bước. Nhìn lại quy trình trước sự cố, cô cho biết công việc của mình chủ yếu tập trung vào nội dung, còn phần thiết kế được chuyển cho người có chuyên môn. Sau sự việc, cô tự kiểm tra các sản phẩm sử dụng AI trước, sau đó nhờ đồng nghiệp có chuyên môn rà soát lại trước khi giao nộp.

Cách làm này giúp vấn đề không dừng ở nhân sự trực tiếp sử dụng công cụ, mà được đưa vào một quy trình lớn, có bước kiểm tra và người chịu trách nhiệm rõ ràng. Theo Chi, doanh nghiệp khuyến khích nhân viên sử dụng AI để tăng năng suất cũng cần xác định cụ thể ai kiểm tra, ai có quyền phát hành và ai đứng ra chịu trách nhiệm cuối cùng.

AI làm, lỗi tại ai?

Về phía doanh nghiệp, các đơn vị cũng dần nhận ra rủi ro từ các sản phẩm AI tạo sinh, bắt đầu xây dựng quy chế riêng để kiểm soát chất lượng và xác định trách nhiệm cụ thể. Đức Anh (phường Bình Trưng, TP.HCM), giám đốc phụ trách vận hành của một công ty tổ chức sự kiện, từng nhắc nhở, khiển trách nhân sự về thái độ tắc trách khi ứng dụng công cụ AI trong quá trình xử lý công việc.

“Dù khiển trách các bạn, tôi biết một phần lỗi thuộc về mình. Tôi và ban lãnh đạo thúc đẩy việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào công việc, song chưa đưa ra hướng dẫn, quy định và hình thức xử phạt cụ thể để kiểm soát sai phạm, rủi ro”, Đức Anh chia sẻ.

Giám đốc này cho biết vấn đề nghiêm trọng nhất xảy ra ở công ty anh liên quan đến giấy tờ. Cụ thể, nhân sự phụ trách soạn thảo hợp đồng vô tình đưa thông tin từ các dự án cũ vào. Lỗi này xuất hiện do chatbot AI vốn lưu trữ thông tin từ nhiều tác vụ, linh hoạt ứng dụng nếu người dùng không lưu ý, cảnh báo rõ ràng.

Vì tin tưởng cấp dưới, không để ý đến những điều khoản nhỏ, Đức Anh ký và gửi hợp đồng cho đối tác. Sai phạm này sau đó bị khách hàng phát hiện, may mắn chưa gây ra thiệt hại cho cả đôi bên.

Các công ty phải đưa ra bộ quy định kiểm soát chất lượng đầu ra của sản phẩm AI, đồng thời xác định trách nhiệm của nhân sự thực hiện. Ảnh minh hoạ: Phương Lâm.

Ngoài ra, nhiều sự cố khác cũng xảy ra trong quá trình ứng dụng AI vào công việc, khiến Đức Anh và ban lãnh đạo phải nhanh chóng xây dựng bộ quy định cụ thể. Theo đó, nhân sự sử dụng sự hỗ trợ của các công cụ công nghệ phải kiểm tra kỹ càng kết quả đầu ra, đồng thời chịu trách nhiệm cho sản phẩm nộp lên.

Quản lý trực tiếp hoặc người có thẩm quyền phê duyệt cũng phải rà soát chặt chẽ, tiếp tục chịu trách nhiệm trước ban lãnh đạo công ty về thành phẩm gửi đi hoặc đăng tải. Các nhân sự ở bộ phận khác cũng có nghĩa vụ quan sát sản phẩm của doanh nghiệp, góp phần phát hiện, chỉ ra lỗi sai, tránh để sai sót ảnh hưởng đến dự án chung.

Trong bộ quy định, Đức Anh cũng liệt kê các vấn đề có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến công ty, bao gồm giấy tờ pháp lý, hợp đồng kinh doanh, thiết kế chứa yếu tố văn hoá, thương hiệu và văn bản liên quan.

Khi quy định được áp dụng, nhân sự ở các cấp đều phải tuân thủ nghiêm ngặt, chịu xử phạt khi vi phạm. Hình phạt hiện nay liên quan trực tiếp đến thu nhập và chức vụ, buộc người lao động phải nghiêm túc thực hiện theo. Đức Anh cho biết trường hợp nghiêm trọng nhất sẽ nhận quyết định sa thải.

“Chúng tôi hiểu rằng không thể chỉ tận dụng lợi thế của các công cụ AI, mà còn phải chịu trách nhiệm cho sản phẩm đầu ra, quản trị rủi ro liên quan và giải quyết khủng hoảng khi sự cố xuất hiện”, Đức Anh kết luận.