Bến Nhà Rồng có từ bao giờ, vì sao có cái tên này?

Tọa lạc tĩnh lặng bên ngã ba sông Sài Gòn, Bến Nhà Rồng (nay là Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh) từ lâu đã trở thành một biểu tượng của thành phố. Giữa một đô thị năng động bậc nhất cả nước, với những tòa cao ốc chọc trời vươn mình soi bóng xuống mặt nước, di tích này vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp hoài cổ và uy nghiêm.

Bến Nhà Rồng có từ bao giờ?

Trước khi trở thành một di tích có vai trò chứng nhân lịch sử vĩ đại, Bến Nhà Rồng vốn là công trình mang đậm hơi thở của quá trình tiếp biến văn hóa Đông - Tây vào nửa cuối thế kỷ 19. Theo các tài liệu lưu trữ, công trình này được khởi công xây dựng vào năm 1862 và hoàn thành vào năm 1863, ban đầu đóng vai trò là trụ sở của hãng tàu biển Messageries Impériales (Pháp).

Về mặt kiến trúc, tòa nhà được thiết kế theo phong cách phương Tây hiện đại thời bấy giờ, với những vòm cửa cuốn và hành lang bao quanh đặc trưng. Thế nhưng, điểm nhấn làm nên sự khác biệt và cũng là nguồn gốc của cái tên “Nhà Rồng” lại nằm ở phần mái được thiết kế theo mô típ kiến trúc cung đình Á Đông.

Trên nóc tòa nhà, người ta gắn hai con rồng lớn bằng gạch nung tráng men xanh, tư thế châu đầu vào một chiếc phù hiệu mang hình vương miện ở giữa, tạo thành thế “lưỡng long chầu nguyệt” quen thuộc trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt. Dù sau này, chiếc vương miện đã được thay thế bằng hình ảnh mỏ neo và đầu ngựa biểu tượng của ngành hàng hải và vận tải, hình tượng hai con rồng vẫn uy nghi tồn tại qua bao biến thiên của thời gian.

Sự hiện diện của Bến Nhà Rồng trong bối cảnh Sài Gòn xưa không chỉ đơn thuần phục vụ cho mục đích thương mại hàng hải của thực dân, mà vô hình trung đã để lại cho thành phố một di sản kiến trúc độc bản.

Bến Nhà Rồng sở hữu vẻ đẹp độc đáo và ý nghĩa thiêng liêng. (Ảnh: Báo ảnh Việt Nam)

Ý nghĩa thiêng liêng của Bến Nhà Rồng

Dù sở hữu vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, nhưng ý nghĩa cốt lõi, thiêng liêng nhất đưa Bến Nhà Rồng bước vào cõi bất tử của lịch sử dân tộc lại gắn liền với sự kiện ngày 5/6/1911. Từ bến cảng này, người thanh niên yêu nước 21 tuổi Nguyễn Tất Thành với tên gọi Văn Ba đã bước lên con tàu thương mại Amiral Latouche-Tréville, bắt đầu hành trình kéo dài 30 năm bôn ba tìm con đường giải phóng dân tộc.

Quyết định ra đi từ Bến Nhà Rồng của người thanh niên Nguyễn Tất Thành là một bước ngoặt mang tầm nhìn thời đại. Trong bối cảnh đất nước chìm trong đêm đen nô lệ, các phong trào yêu nước đương thời, dù đầy quả cảm, nhưng đều lần lượt thất bại do chưa tìm được hướng đi đúng đắn.

Khác với các bậc tiền bối thường hướng về phương Đông như phong trào Đông Du sang Nhật Bản của Phan Bội Châu, chàng trai ưu tú của xứ Nghệ chọn một con đường chưa từng có tiền lệ: Đi thẳng sang phương Tây, đi sâu vào tận sào huyệt của chủ nghĩa tư bản, thực dân để tìm hiểu “xem nước Pháp và các nước khác làm như thế nào, rồi sẽ trở về giúp đồng bào chúng ta”.

Bến Nhà Rồng, do đó, không chỉ là tọa độ địa lý của một chuyến khởi hành, mà là điểm đứt gãy của tư duy cứu nước cũ và điểm khởi nguyên của tư tưởng giải phóng dân tộc mang tầm vóc mới. Sự kiện lịch sử ấy đã biến một thương cảng bình thường trở thành bệ phóng vĩ đại, nơi khát vọng độc lập tự do được thai nghén và vươn ra biển lớn, để rồi ba thập kỷ sau, khát vọng ấy đã đơm hoa kết trái thành hình hài của đất nước độc lập, tự do.

Sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến vai trò đương đại của Bến Nhà Rồng trong tư cách là một thiết chế văn hóa, lịch sử. Sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, công trình đã được tu bổ và chuyển đổi công năng thành Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh (năm 1979) và sau đó là Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh (năm 1995).

Từ một tòa nhà phục vụ khai thác, nơi đây đã trở thành “địa chỉ đỏ” lưu giữ hàng ngàn hiện vật, tư liệu quý giá về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhìn từ lăng kính xã hội học, Bến Nhà Rồng hiện diện như một lớp học lịch sử trực quan sinh động nhất. Hàng năm, nơi đây đón tiếp hàng triệu lượt du khách trong và ngoài nước, các nguyên thủ quốc gia và đặc biệt là các thế hệ học sinh, sinh viên, đoàn viên thanh niên.

Thông qua các hoạt động dâng hương, kết nạp Đảng, kết nạp Đoàn hay những buổi sinh hoạt chuyên đề được tổ chức tại đây, Bến Nhà Rồng thực hiện xuất sắc sứ mệnh tiếp nối ngọn lửa truyền thống. Nó nhắc nhở các thế hệ trẻ sinh ra trong hòa bình về một thời kỳ gian khổ mà hào hùng, về sự hy sinh to lớn của thế hệ đi trước, từ đó bồi đắp lòng tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm đối với tương lai của đất nước.

Biểu tượng của sự hội nhập và phát triển

Đặt trong không gian phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay, Bến Nhà Rồng mang một ý nghĩa quy hoạch và biểu tượng đô thị sâu sắc. Nằm đối diện với khu đô thị mới Thủ Thiêm hiện đại ở bờ bên kia sông Sài Gòn, Bến Nhà Rồng đóng vai trò như một mỏ neo thời gian, giữ lại hồn cốt của thành phố giữa nhịp độ đô thị hóa bứt tốc.

Nơi đây chứng kiến sự lột xác của một đô thị từ một bến cảng giao thương sầm uất thủa sơ khai, đến một siêu đô thị trung tâm tài chính, kinh tế của khu vực. Sự tồn tại của Bến Nhà Rồng gửi đi một thông điệp mạnh mẽ về triết lý phát triển của Việt Nam, kiên định bảo tồn di sản và trân trọng các giá trị lịch sử để làm bệ đỡ vững chắc cho quá trình hội nhập quốc tế và vươn mình tới tương lai.

Hơn một thế kỷ rưỡi đã trôi qua kể từ khi những viên gạch đầu tiên được đặt xuống, sóng nước sông Sài Gòn vẫn miệt mài vỗ nhịp vào bờ, Bến Nhà Rồng vẫn đứng đó uy nghi, chứng kiến bao thăng trầm dâu bể của dân tộc. Ý nghĩa của Bến Nhà Rồng vượt xa ranh giới của một công trình kiến trúc thông thường. Nó giao hòa giữa nghệ thuật Đông - Tây, ghi lại thời khắc chuyển mình vĩ đại của đất nước, chiếu rọi tinh thần yêu nước bất diệt. Nơi đây mãi mãi là niềm tự hào chung của người dân thành phố mang tên Bác và của cả dân tộc Việt Nam.