Bên trong phòng giám định ADN tìm danh tính liệt sĩ

Trong không gian tĩnh lặng của Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, những hệ thống giải trình tự gene vẫn vận hành không ngơi nghỉ. Phía sau cánh cửa phòng thí nghiệm là cuộc chạy đua không ngừng nghỉ của các nhà khoa học trong Chiến dịch 500 ngày đêm nhằm xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Trong phòng thí nghiệm, mỗi mẩu xương đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, mỗi đoạn ADN đứt gãy đều mang theo hy vọng đưa một người lính trở về với gia đình bằng chính tên tuổi của mình. Trao đổi với Tri Thức - Znews, Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, cho biết Chiến dịch 500 ngày đêm diễn ra từ 15/3/2026 đến 27/7/2027 (phát động ngày 2/4/2026), đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu các mộ chưa xác định danh tính trên cả nước và giám định khoảng 18.000 mẫu ADN hài cốt.

Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, giám định viên nhiều năm kinh nghiệm tại Trung tâm Giám định ADN, cho biết để một mẫu hài cốt có thể cho ra kết quả nhận dạng, phải trải qua hàng loạt công đoạn nghiêm ngặt. Sau khi lấy mẫu, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cấp tỉnh sẽ bàn giao cho cơ quan chuyên môn được chỉ định quản lý và lưu trữ tạm thời. Các mẫu phải được bảo quản theo đúng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và điều kiện vệ sinh nhằm tránh ADN bị phân hủy hoặc nhiễm tạp chất.

Sau đó, mẫu được chuyển về Trung tâm Giám định ADN và lưu giữ tại Phòng Lưu mẫu (trong ảnh). Bên trong căn phòng này là hàng nghìn mẫu xương, răng... được quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước.

Chiến dịch 500 ngày đêm ban đầu giao đơn vị này thực hiện hơn 6.600 mẫu hài cốt. Theo ThS. Vũ Anh Tuấn, đến nay số mẫu cần xác minh đã vượt 10.000. Không phải mẫu nào cũng đủ điều kiện để giám định. Ngay từ khi tiếp nhận, các chuyên gia có thể đánh giá sơ bộ chất lượng mẫu.

Với những mẫu bị phong hóa nặng hoặc không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, Trung tâm sẽ đề xuất lấy lại mẫu nếu điều kiện hiện trường cho phép. Bởi đôi khi, chỉ một mảnh xương còn bảo tồn tốt hơn cũng có thể trở thành chìa khóa để xác định danh tính của một liệt sĩ.

Khi bắt đầu giám định, mẫu được chuyển sang Phòng chuẩn bị mẫu hài cốt. Tại đây, mẫu xương được đặt vào một cối bạc cùng viên bi kim loại rồi đưa vào máy nghiền chuyên dụng để nghiền thành bột mịn.

Nhưng trước cả công đoạn nghiền xương, mỗi mẫu vật đều phải trải qua một bước xử lý rất khắt khe. Trước bàn thao tác, anh Nguyễn Hoàng Vũ, thành viên nhóm quản lý chất lượng, cẩn trọng mài từng lớp trên một mẩu xương ống chân của liệt sĩ.

"Trước khi tiến hành tách chiết ADN, chúng tôi phải xử lý bề mặt nghiêm ngặt. Xương sau hàng chục năm thường bị vôi hóa hoặc nhiễm bẩn từ môi trường đất, vi khuẩn. Chúng tôi phải mài bỏ hoàn toàn lớp bên ngoài, chỉ lấy phần lõi xương tinh sạch nhất để bảo đảm kết quả giám định không bị sai lệch", anh Vũ chia sẻ.

Sự kiên nhẫn và tính chính xác tuyệt đối là tiêu chuẩn bắt buộc cho mỗi mẫu giám định.

Sau khi được làm sạch, mẫu xương mới được anh Vũ đưa vào máy nghiền thành lớp bột mịn. Từ lớp bột ấy, các nhà khoa học bắt đầu bước vào công đoạn được ví như "mò kim đáy bể" - tách chiết ADN từ những mẫu hài cốt đã nằm dưới lòng đất suốt 50-70 năm.

Sau công đoạn chuẩn bị, các mẫu tiếp tục trải qua quy trình nghiêm ngặt từ tách chiết, định lượng ADN, xây dựng thư viện gene, cho đến giải trình tự và phân tích tin sinh học. Bước cuối cùng là đối chiếu với dữ liệu ADN của thân nhân để xác định quan hệ huyết thống.

Theo ông Vũ Anh Tuấn, để tránh mọi nguy cơ nhầm lẫn, Trung tâm Giám định ADN đã xây dựng một hệ thống quản lý mẫu hoàn toàn số hóa. Mỗi mẫu hài cốt ngay khi tiếp nhận đều được cấp một mã định danh duy nhất, kèm theo hình ảnh hiện trạng và toàn bộ thông số đo đạc chi tiết. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể truy vết toàn bộ hành trình của mẫu, từ xử lý ban đầu, nghiền xương, tách chiết ADN cho đến giải trình tự gene và trả kết quả cuối cùng.

Theo Quyết định số 51 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, công đoạn đối chiếu với dữ liệu ADN được thực hiện trên cơ sở phối hợp giữa các đơn vị giám định và Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (C06), Bộ Công an. "C06 cung cấp cho chúng tôi thông tin thân nhân liệt sĩ cùng dữ liệu ADN của thân nhân. Sau khi nhận được dữ liệu, hệ thống sẽ tiến hành các thuật toán phân tích, so sánh và đối chiếu để xác định giữa mẫu hài cốt và thân nhân có tồn tại quan hệ huyết thống hay không", ThS. Vũ Anh Tuấn cho biết. Với một đợt giám định thông thường, toàn bộ quy trình kéo dài khoảng 3-4 tuần.