Bệnh não mô cầu: Dấu hiệu cảnh báo cần đi cấp cứu ngay

BSCKII Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cho biết não mô cầu xâm lấn là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính nguy hiểm, có thể tiến triển tối cấp chỉ trong vài giờ. Đáng lo ngại, bệnh không chỉ xảy ra ở người có bệnh nền mà còn có thể tấn công người đang khỏe mạnh, trong đó có thanh thiếu niên.

Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Neisseria meningitidis. Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng mũi họng của người lành mà không gây triệu chứng. Tuy nhiên, khi vượt qua hàng rào niêm mạc, xâm nhập vào máu hoặc dịch não tủy, chúng có thể gây nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não hoặc đồng thời cả hai.

Não mô cầu lây từ người sang người qua dịch tiết đường hô hấp, chủ yếu khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài. Sống chung nhà, sinh hoạt trong môi trường tập thể, hôn hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng đều có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm. Người mang vi khuẩn nhưng không có biểu hiện bệnh vẫn có khả năng lây truyền.

Bên cạnh trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người trẻ là nhóm cần được chú ý trong phòng bệnh. Tỷ lệ mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng mũi họng có xu hướng tăng ở lứa tuổi này. Việc học tập, giao tiếp và sinh hoạt tập thể tại trường nội trú, ký túc xá hoặc doanh trại cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn lan truyền.

Hút thuốc, tiếp xúc với khói thuốc và nhiễm virus đường hô hấp trước đó liên quan đến nguy cơ mắc bệnh. Những người thiếu hụt bổ thể, không có hoặc suy giảm chức năng lách, nhiễm HIV hay sử dụng thuốc ức chế bổ thể cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Dù vậy, người không có bệnh nền vẫn có thể mắc bệnh não mô cầu xâm lấn.

Tiêm vaccine là một trong những biện pháp quan trọng để chủ động phòng bệnh. (Ảnh: Thanh Đặng)

Dấu hiệu ban đầu dễ bị nhầm với bệnh thông thường

Bệnh có thể bắt đầu bằng những triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, buồn nôn hoặc nôn. Vì dễ nhầm với nhiễm virus thông thường, người bệnh có thể không nhận ra mức độ nguy hiểm trong những giờ đầu.

Khi tiến triển, bệnh có thể gây viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết, dẫn đến sốc nhiễm khuẩn, rối loạn đông máu, suy đa cơ quan và tử vong trong thời gian ngắn.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), khoảng 10-15% người mắc bệnh não mô cầu tử vong dù được điều trị bằng kháng sinh. Trong số những người sống sót, khoảng 1/5 có thể chịu di chứng lâu dài như giảm thính lực, tổn thương não, rối loạn thần kinh, suy giảm chức năng thận hoặc phải cắt cụt chi.

Các dấu hiệu cảnh báo cần đặc biệt lưu ý gồm sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, co giật, thở nhanh, tay chân lạnh hoặc xuất hiện các chấm, mảng xuất huyết tím trên da không mất màu khi ấn.

Tuy nhiên, ban xuất huyết có thể xuất hiện muộn hoặc chưa rõ ở giai đoạn đầu. Vì vậy, không nên chờ đến khi nổi ban mới đưa người bệnh đi cấp cứu. Nếu người bệnh diễn biến xấu nhanh, cần đến cơ sở y tế ngay cả khi chưa xuất hiện đầy đủ triệu chứng điển hình.

Tiêm vaccine là một trong những biện pháp quan trọng để chủ động phòng bệnh. Vaccine MenACWY giúp phòng các nhóm huyết thanh A, C, W, Y, trong khi MenB nhắm đến nhóm B. Do phạm vi bảo vệ khác nhau, tiêm một loại vaccine không đồng nghĩa với việc đã được bảo vệ trước tất cả các nhóm huyết thanh gây bệnh.

Gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để rà soát tiền sử tiêm, đánh giá nguy cơ và được tư vấn loại vaccine phù hợp. Lịch tiêm, số mũi và chỉ định tiêm nhắc phụ thuộc vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, loại vaccine và hướng dẫn chuyên môn tại Việt Nam. Việc tư vấn nên được thực hiện sớm, nhất là trước khi trẻ vào trường nội trú, ký túc xá hoặc nhập ngũ.

Trong sinh hoạt hằng ngày, cần tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp, không dùng chung cốc uống nước, chai nước, bàn chải đánh răng hoặc vật dụng cá nhân có nguy cơ dính nước bọt. Giữ nơi ở thông thoáng, rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, tránh hút thuốc và tiếp xúc với khói thuốc cũng góp phần hạn chế nguy cơ phơi nhiễm.

Nhà trường cần hướng dẫn học sinh nhận biết dấu hiệu nguy hiểm, tìm kiếm trợ giúp y tế kịp thời và phối hợp với cơ quan y tế khi phát hiện trường hợp nghi mắc bệnh.

Đặc biệt, khi có ca bệnh, người sống cùng nhà, tiếp xúc gần hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết miệng họng của người bệnh cần liên hệ ngay cơ sở y tế để được đánh giá chỉ định kháng sinh dự phòng. Nếu thuộc diện cần dự phòng, việc sử dụng kháng sinh phải được thực hiện càng sớm càng tốt theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Người đã tiêm vaccine vẫn có thể cần dùng kháng sinh dự phòng nếu thuộc nhóm tiếp xúc nguy cơ. Không tự mua thuốc uống hoặc chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới đi khám.

Bệnh não mô cầu nguy hiểm không chỉ vì khả năng gây biến chứng nặng mà còn bởi tốc độ diễn biến khó lường. Tiêm vaccine phù hợp, hạn chế phơi nhiễm và nhận biết dấu hiệu cảnh báo là những việc cần thực hiện chủ động. Khi nghi ngờ mắc bệnh, người dân cần đi cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng tự thuyên giảm.