Bí ẩn chiếc bàn xoay

Điều đáng nói hơn, khi người xoay lật bàn tay từ úp sang ngửa, bàn lập tức đổi chiều xoay ngược lại. Có chiếc, khi tách rời mặt bàn khỏi chân đế, đặt thẳng xuống nền nhà, chỉ cần đặt tay lên, mặt bàn vẫn quay.

Chiếc bàn xoay cổ hiếm hoi được lưu giữ

Các nhà sưu tập Đoàn Phước Thuận, Trần Thanh Hưng và Trần Quang - cùng sinh hoạt trong CLB UNESCO Nghiên cứu sưu tầm Cổ vật Phú Yên (Đông Đắk Lắk ngày nay) - mỗi người đang lưu giữ một chiếc bàn như vậy, và đã nhiều lần thử nghiệm bằng những cách khác nhau, kể cả bê nguyên một két nước khoáng đặt lên mặt bàn mà bàn vẫn xoay như thường.

Theo kinh nghiệm dân gian được truyền lại, việc bàn “chịu xoay” hay không còn tùy vào người đặt tay: thiếu thành tâm, thiếu tập trung, có hơi men, hoặc phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt… thì dù cố gắng thế nào, mặt bàn cũng đứng yên.

Câu chuyện tưởng như thuộc về cõi huyền bí ấy, khi lần theo dấu vết lịch sử và kỹ thuật chế tác, lại hé lộ một hành trình khác - nơi bàn tay tài hoa của người thợ mộc xưa gặp gỡ với những quy luật rất đỗi trần tục của cơ học và tâm lý con người.

Từ những câu chuyện “bí ẩn” về chiếc bàn...

Loại bàn tròn, đế tiện dạng bầu, chân choãi hình móng, thường được ghép bằng gỗ quý sẫm màu, khá phổ biến trong các bộ sưu tập đồ gỗ cổ ở miền Trung, được không ít người tin là sản phẩm của một làng nghề mộc nổi tiếng xứ Quảng dưới triều Nguyễn.

Manh mối rõ nhất về nguồn gốc của loại bàn “biết xoay” này nằm ở làng mộc Văn Hà (xã Tam Thành, huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam, nay là TP. Đà Nẵng) - một làng nghề có tuổi đời hơn ba trăm năm, từng được triều đình phong sắc cho hàng chục nghệ nhân.

Mặt bàn xoay hình tròn rất đẹp

Nghệ nhân Đinh Thạch (dân làng quen gọi là cụ Đinh Thẩm), người cuối cùng của làng còn nắm giữ bí quyết, kể lại rằng chiếc bàn xoay vốn được nghĩ ra để phục vụ việc cúng bái: sau khi bày biện lễ vật, người ta chỉ cần khẽ xoay mặt bàn hướng về phía cần cúng mà không phải khiêng cả bàn nặng.

Chính từ công năng thực dụng ấy, một hiệu ứng bất ngờ đã được phát hiện: mặt bàn, vốn chỉ được xoay bằng tay khi cần đổi hướng lễ vật, hóa ra lại có thể tự chuyển động chỉ với một sự tiếp xúc rất nhẹ và một chút kiên nhẫn chờ đợi. Từ một chi tiết kỹ thuật thuần túy, câu chuyện dần được thêu dệt qua nhiều thế hệ thành giai thoại về “bàn ma thuật”, về “cấu khí âm dương” sinh ra giữa lòng bàn tay người và thớ gỗ mít lâu năm.

Điều thú vị là hiện tượng “bàn tự xoay theo ý nghĩ” không phải chuyện riêng của một làng nghề hay một vùng đất. Giữa thế kỷ XIX, cả châu Âu và nước Mỹ từng trải qua một cơn sốt tương tự mang tên table-turning (bàn xoay gọi hồn): trong những buổi tiệc trà thời thượng, người ta ngồi quanh bàn, đặt tay lên mặt bàn và bàn tự xoay, tự gõ nhịp để “trả lời” các câu hỏi, được xem như phương tiện giao tiếp với thế giới linh hồn.

Ngay cả hoàng gia Anh cũng từng thử trò chơi này như một thú tiêu khiển. Trước sự lan rộng của trào lưu, nhà vật lý lừng danh Michael Faraday đã vào cuộc, dùng một thiết bị đơn giản gồm các tấm ván mỏng đặt trên con lăn để chứng minh: chính những chuyển động cơ bắp vô thức của người đặt tay, chứ không phải một thế lực siêu nhiên nào, đã làm bàn di chuyển.

Sự trùng hợp giữa một câu chuyện dân gian ở làng mộc xứ Quảng và một trào lưu khoa học - tâm linh từng khuấy động châu Âu cho thấy: cảm giác kỳ bí trước một vật thể vô tri bỗng “có ý chí riêng” là một trải nghiệm mang tính phổ quát của con người, bất kể văn hóa hay thời đại, mỗi nơi lại khoác cho nó một lớp áo giải thích khác nhau - khi thì là thần linh, khi thì là “khí âm dương”, khi thì là điện từ trường của cơ thể.

... đến sự tài tình của người thợ mộc xưa

Quan sát kỹ cấu tạo của những chiếc bàn này sẽ thấy lời giải nằm ngay trong đường nét chạm tiện. Mặt bàn và chân đế không phải một khối liền mà được liên kết qua một trục xoay bằng gỗ, một đầu vót tròn cắm vào ổ trục nơi chân đế, cho phép mặt bàn quay tự do quanh trục ấy gần như không ma sát.

Ở một số chiếc, ngay chính giữa vành chân tiện hình bầu rượu đỡ mặt bàn còn lộ ra một chốt gỗ hình trụ nhỏ nhô lên - đó chính là điểm tựa xoay, lý giải vì sao ngay cả khi tách mặt bàn khỏi chân, đặt trực tiếp lên nền cứng và phẳng, mặt bàn vẫn có thể xoay quanh cái chốt ấy.

Để trục xoay ấy “nhạy” đến mức chỉ một lực rất nhỏ cũng đủ khởi động, người thợ phải chọn gỗ đã già, để lâu năm cho hết cong vênh, tiện gọt tỉ mỉ sao cho hai mặt tiếp xúc thật khít và thật tròn, đồng thời cân bằng trọng tâm mặt bàn cho đều quanh trục.

Các thành phần chính tạo nên chiếc bàn xoay

Đây là một bài toán cơ khí gỗ đòi hỏi kinh nghiệm hàng chục năm cầm đục, cầm bào - chứ không phải một công thức có thể viết ra trong ngày một ngày hai. Không phải ngẫu nhiên mà đến nay, giới nghiên cứu và cả những người thợ kế nghiệp ở Văn Hà vẫn phải mày mò rất lâu mới phục dựng lại được kỹ thuật này.

Chính sự tinh xảo ấy là chìa khóa cho phần “kỳ lạ” còn lại. Với một trục xoay gần như phi ma sát, chỉ cần một lực cực nhỏ cũng đủ làm mặt bàn chuyển động - và bàn tay con người, dù cố giữ yên, chưa bao giờ thực sự đứng yên tuyệt đối.

Giới khoa học gọi đó là hiệu ứng vô thức (ideomotor effect): những co cơ rất nhỏ, nằm ngoài tầm kiểm soát ý thức, vẫn liên tục diễn ra khi ta tập trung chờ đợi một điều gì đó xảy ra.

Đây cũng chính là cơ chế mà các nhà khoa học phương Tây, từ Michael Faraday đến các nhà nghiên cứu hiện đại về con lắc và bàn cầu cơ, đã dùng để lý giải nhiều hiện tượng “huyền bí” tương tự trên khắp thế giới.

Cơ chế này cũng lý giải trọn vẹn những chi tiết tưởng chừng khó tin nhất: khi người xoay lật tay từ úp sang ngửa, hướng lực vô thức tác động lên mặt bàn cũng đổi chiều theo, nên bàn quay ngược lại; còn khi mất tập trung - vì thiếu thành tâm, vì hơi men, hay vì bất kỳ lý do nào khiến những vi chuyển động của bàn tay không còn đồng nhất - bàn sẽ đứng yên.

Những kiêng kỵ dân gian, vì vậy, không hẳn vô căn cứ: chúng là cách người xưa diễn giải, bằng ngôn ngữ của lòng thành và sự trong sạch, cho một đòi hỏi rất thực tế của hiện tượng vật lý - sự tập trung và đồng điệu của những người cùng đặt tay lên bàn.

Nhìn lại, chiếc bàn xoay không cần đến một lời giải thích siêu nhiên nào để trở nên đáng trân trọng. Ngược lại, chính vì đã tìm ra căn nguyên, ta mới thấy hết được sự tài tình của người thợ mộc xưa: không có khái niệm về ma sát hay hiệu ứng vô thức, họ vẫn bằng kinh nghiệm và đôi bàn tay khéo léo, dựng nên một cơ cấu xoay tinh vi đến mức đủ sức khuấy động trí tưởng tượng của bao thế hệ.

Câu chuyện “bí ẩn” được truyền miệng suốt hơn trăm năm qua, suy cho cùng, chính là một dạng di sản phi vật thể song hành cùng chiếc bàn - sản phẩm của sự giao thoa giữa tay nghề mộc cổ truyền và tâm thức tin - ngờ muôn thuở của con người. Gìn giữ chiếc bàn, vì thế, cũng là gìn giữ luôn cả câu chuyện đã làm nên sức sống của nó.