Bí ẩn tín ngưỡng sau những linh vật đá và tháp đất nung hơn 350 năm tuổi

Đền An Xá không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là “cuốn sách bằng đất nung và đá” kể lại cách người xưa lý giải về trời đất, thần linh và sự bình an của con người.

Ẩn mình giữa vùng quê Hưng Yên, Đền An Xá (còn gọi là Đậu An, Thụy Ứng Quán) - được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2020 - không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn là dấu tích hiếm hoi của một không gian tín ngưỡng Đạo giáo còn tồn tại ở Việt Nam. 

Đền An Xá (còn gọi là Đậu An, Thụy Ứng Quán) được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2020. Ảnh: Trang thông tin điện tử ban quản lý di tích tỉnh Hưng Yên 

Một “vũ trụ thu nhỏ” của tín ngưỡng Đạo giáo giữa làng quê Bắc Bộ

Đền An Xá (tên cổ truyền là đền Đậu An - “Đậu” là một xóm, “An” là yên ổn, bình an) nằm trên mảnh đất hình đầu rồng, được bao bọc dòng nước quanh đền như thế rồng cuộn. Không gian Đền An Xá gây ấn tượng không phải bởi sự đồ sộ, mà bởi cảm giác cổ kính và tĩnh tại. Dưới những tán cây đa cổ, cây nhãn lâu năm, mặt hồ soi bóng, cây cầu đá nối các khoảng không gian trong đền tạo nên một thế giới dường như tách biệt khỏi nhịp sống bên ngoài.

Và phía sau vẻ yên bình ấy là một hệ thống tư tưởng tín ngưỡng khá đặc biệt.

Khác với nhiều ngôi đình làng thờ thành hoàng hay chùa thờ Phật, Đền An Xá mang dấu ấn rõ nét của Đạo giáo, nơi thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngũ Lão Tiên Ông cùng các vị Thiên tiên, Địa tiên - những hình tượng gắn với quan niệm về trật tự của vũ trụ, sự vận hành của trời đất và sự bảo hộ con người.

Trong tâm thức người xưa, trời không chỉ là khoảng không vô tận mà là một thế giới có trật tự, có các vị thần cai quản. Con người sống giữa trời đất luôn cần một mối liên hệ với thế giới ấy để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình an.

Vì vậy, Đền An Xá không đơn thuần là nơi thờ tự mà còn là nơi thể hiện cách cư dân nông nghiệp lý giải thế giới.

Những linh vật đá trong khuôn viên đền phản ánh quan niệm bảo hộ của cư dân xưa đối với không gian thiêng. 

Những linh vật đá và quan niệm về sự bảo hộ

Trong không gian đền, những pho tượng voi đá, ngựa đá, chó đá tạo nên một lớp “ngôn ngữ biểu tượng” đặc biệt.

Voi đá thường xuất hiện tại các công trình tín ngưỡng với ý nghĩa về sức mạnh, sự bền vững và uy nghi. Với dáng đứng trầm mặc, voi không chỉ là vật trang trí mà còn như một hình ảnh hộ vệ, bảo vệ sự tôn nghiêm của chốn thờ tự.

Theo văn hóa Á Đông, voi còn gắn với hình ảnh quyền lực và khả năng nâng đỡ. Đặt trước không gian linh thiêng, tượng voi thể hiện mong muốn về sự vững chãi, trường tồn của cộng đồng.

Còn trong đời sống tín ngưỡng Việt Nam, ngựa vốn là con vật có vị trí đặc biệt. Hình tượng ngựa thường gắn với sức mạnh, tốc độ và sự phụng sự. Trong nhiều không gian thờ tự, ngựa được xem như phương tiện để các vị thần linh di chuyển, tuần du, che chở cho con người.

Bởi vậy, tượng ngựa đá tại Đền An Xá không đơn thuần là hình ảnh một con vật quen thuộc. Đứng giữa không gian linh thiêng, ngựa trở thành biểu tượng của sự chuyển động giữa hai thế giới: thế giới hữu hình của con người và thế giới vô hình của thần linh.

Nếu voi đá mang vẻ uy nghi thì chó đá lại gần gũi hơn với đời sống dân gian.

Từ lâu, người Việt có tục đặt chó đá trước đình, đền, phủ hoặc nhà thờ họ. Trong quan niệm dân gian, chó là loài vật trung thành, có khả năng nhận biết điều bất thường, nên được xem như linh vật canh giữ, xua đuổi những điều không may.

Những chú chó đá ở Đền An Xá vì thế không chỉ là tác phẩm điêu khắc. Chúng đại diện cho niềm tin rằng mỗi không gian thiêng đều cần có sự bảo vệ, rằng thế giới hữu hình luôn có sự đồng hành của những lực lượng vô hình.

 Tòa tháp Cửu trùng (9 tầng) bằng đất nung nguyên khối. Tháp được xác định niên đại thời Lê trung Hưng 1667, nhưng xuất phát điểm là ngọn tháp được xây bằng đá từ thời Mạc. Trải qua thời gian phong hóa mai một nhưng tháp vẫn giữ nét cơ bản của hàng trăm năm trước tiền nhân đã tạo để kính thờ Trời - Đất, cầu mưa thuận, gió hòa quốc thái, dân an. 

Tháp đất nung - nơi gửi gắm khát vọng nối trời với đất

Điểm đặc biệt nhất của Đền An Xá chính là tòa tháp đất nung được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2021.

Nhìn từ bên ngoài, tháp mang dáng dấp quen thuộc của kiến trúc tháp phương Đông với nhiều tầng chồng lên nhau, càng lên cao càng thu nhỏ. Tuy nhiên, giá trị của công trình không chỉ nằm ở kỹ thuật tạo tác mà còn ở hệ thống biểu tượng được gửi gắm trên từng tầng tháp.

Toàn bộ thân tháp được trang trí dày đặc với nhiều mô típ như rồng, phượng, hoa sen, tiên nữ, lực sĩ, mây, chữ vạn, các linh vật và cả những hình ảnh sinh hoạt dân gian. Những hoa văn ấy cho thấy sự giao thoa giữa nhiều dòng tư tưởng văn hóa trong đời sống tinh thần người Việt.

Đặc biệt, trong quan niệm Đạo giáo, tháp không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn mang ý nghĩa biểu tượng về trục kết nối giữa con người với thế giới thần linh.

Phần đỉnh tháp với hình tượng hồ lô là một chi tiết giàu ý nghĩa. Trong văn hóa Đạo giáo, hồ lô thường gắn với hình ảnh các vị tiên, biểu tượng của sự trường sinh và năng lượng linh thiêng.

Từ mặt đất vươn lên trời cao, tòa tháp như một “cột mốc tinh thần”, thể hiện khát vọng của con người muốn giao hòa với vũ trụ.

Cây cầu đá, mặt hồ, giếng nước tạo nên khoảng chuyển tiếp giữa không gian đời thường và nơi thờ tự.

Sự gặp gỡ giữa Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian Việt

Một điều thú vị ở Đền An Xá là dù mang dấu ấn Đạo giáo, không gian tín ngưỡng nơi đây không tách biệt khỏi đời sống dân gian.

Đạo giáo khi vào Việt Nam đã có sự hòa nhập với tín ngưỡng bản địa. Những quan niệm về thần tiên, trời đất, âm dương, ngũ hành kết hợp với mong muốn rất đời thường của cư dân nông nghiệp: có nước để trồng cấy, có mùa màng tốt, gia đình bình an.

Chính sự hòa nhập ấy tạo nên nét riêng của tín ngưỡng Việt Nam: không tồn tại những ranh giới quá cứng nhắc giữa các hệ tư tưởng tôn giáo.

Những pho tượng đá, cây cầu, mặt hồ hay tòa tháp đất nung đều là những vật thể hữu hình. Nhưng giá trị lớn hơn của Đền An Xá nằm ở câu chuyện tinh thần phía sau. Đó là khi đứng trước tòa tháp đất nung đỏ sẫm màu thời gian, nhìn những linh vật đá lặng lẽ bên sân đền, người ta không chỉ thấy một di sản kiến trúc. Người ta còn thấy một thế giới quan đã từng nuôi dưỡng đời sống tinh thần của nhiều thế hệ: con người luôn tìm kiếm sự cân bằng giữa trời và đất, giữa cái hữu hình và cái vô hình, giữa cuộc sống thường nhật và thế giới thiêng liêng.