Bí ẩn về hàng trăm kênh đào trên Hỏa tinh

Tác giả: Carl Sagan / Lightbooks & NXB Phụ nữ Việt Nam

Thế giới bị quỷ ám

Cuốn sách là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nhà thiên văn học huyền thoại Carl Sagan. Ra mắt vào năm 1996, ngay trước khi ông qua đời, cuốn sách không chỉ là một bài học về khoa học mà còn là một tuyên ngôn cá nhân về giá trị cốt lõi của tư duy phản biện trong một xã hội hiện đại.

Bí ẩn về hàng trăm kênh đào trên Hỏa tinh

Đã có những nhà thiên văn học tuyên bố rằng họ quan sát được các kênh đào trên Hỏa tinh. Đến nay, dấu hiệu của sự sống có tồn tại trên Hỏa tinh hay không, vẫn còn là bí ẩn.

Bề mặt Hỏa tinh có nhiều khe rãnh tự nhiên. Ảnh minh họa: T.T.

Có lẽ tuyên bố giả mạo nổi tiếng nhất về một dạng mẫu hình mang tính điềm báo chính là những kênh đào trên Hỏa tinh. Hình ảnh này được quan sát thấy lần đầu vào năm 1877, được xác nhận bởi một loạt nhà thiên văn học chuyên nghiệp tận tụy quan sát qua những kính thiên văn lớn trên khắp thế giới.

Một mạng lưới các đường thẳng đơn và kép được báo cáo, cắt ngang bề mặt Hỏa tinh với độ chính xác hình học kỳ lạ đến mức chỉ có thể là sản phẩm của trí tuệ. Người ta đã đưa ra những kết luận đầy sức gợi tưởng về một hành tinh khô cằn và đang chết dần, nơi cư ngụ của một nền văn minh kỹ thuật cổ xưa và khôn ngoan, tận tâm với việc bảo tồn nguồn nước.

Hàng trăm kênh đào đã được vẽ bản đồ và đặt tên. Nhưng, lạ thay, chúng lại không hề xuất hiện trên ảnh chụp. Người ta cho rằng mắt người có thể ghi nhớ những khoảnh khắc ngắn ngủi khi bầu khí quyển trong suốt hoàn hảo trong khi tấm kính ảnh không có khả năng chọn lọc thì lại lấy trung bình giữa những khoảnh khắc trong và mờ.

Một số nhà thiên văn nhìn thấy các kênh đào. Nhiều người khác thì không. Có lẽ một số quan sát viên giỏi hơn trong việc nhận dạng các kênh đào. Hoặc có thể toàn bộ sự việc này chỉ là một dạng ảo giác nhận thức.

Phần lớn ý tưởng về Hỏa tinh như một hành tinh có sự sống, cũng như sự phổ biến của “người Sao Hỏa” trong tiểu thuyết đại chúng, đều bắt nguồn từ những kênh đào đó. Trong quãng thời gian trưởng thành, bản thân tôi cũng chìm đắm trong nhánh văn học này và khi tôi trở thành một nhà thực nghiệm trong sứ mệnh Mariner 9 tới Hỏa tinh - tàu vũ trụ đầu tiên bay quanh hành tinh đỏ - tất nhiên, tôi cũng muốn khám phá sự thật.

Với Mariner 9 và Viking, chúng tôi đã có thể lập bản đồ từ cực này đến cực kia của Hỏa tinh, phát hiện ra những đặc điểm nhỏ hơn hàng trăm lần so với những gì có thể nhìn thấy từ Trái đất. Tôi cũng không quá ngạc nhiên khi nhận thấy rằng không có bất kỳ dấu vết nào của những kênh đào. Đúng là đây đó cũng có vài vệt tương đối thẳng có thể nhìn thấy qua kính thiên văn - ví dụ một thung lũng nứt dài 5.000 km, khó lòng có thể không lọt vào tầm mắt.

Nhưng hàng trăm kênh đào “kiểu cổ điển” vận chuyển nước từ các chỏm băng ở các cực qua các sa mạc khô cằn tới những thành phố thiếu thốn nước sạch ở xích đạo thì đơn giản là không tồn tại. Chúng chỉ là ảo ảnh, một sự trục trặc trong hệ thống phối hợp tay - mắt - não của con người khi chúng ta quan sát qua một bầu khí quyển không ổn định và nhiễu loạn.

Ngay cả các nhà khoa học chuyên nghiệp, bao gồm những nhà thiên văn nổi tiếng đã có những khám phá được xác nhận và giờ đây được tôn vinh một cách chính đáng, cũng có thể phạm những sai lầm nghiêm trọng, thậm chí là cực kỳ nghiêm trọng, trong việc nhận dạng mẫu hình. Điều này đặc biệt đúng trong những trường hợp mà hệ quả từ những gì ta ngỡ rằng mình nhìn thấy dường như mang tầm quan trọng lớn lao.

Khi ấy, chúng ta có thể sẽ không giữ được sự tự kỷ luật và tự phê bình. Huyền thoại về những kênh đào Hỏa tinh là một câu chuyện ngụ ngôn cảnh tỉnh đầy ý nghĩa.

Với các kênh đào kia, các sứ mệnh tàu vũ trụ đã cung cấp phương tiện để điều chỉnh những ngộ nhận của chúng ta. Nhưng đồng thời, một số tuyên bố hấp dẫn nhất về các mẫu hình không ngờ tới lại đến từ chính các cuộc thám hiểm bằng tàu vũ trụ.

Vào đầu những năm 1960, tôi đã kêu gọi mọi người cần chú ý tới khả năng tìm thấy những di tích của các nền văn minh cổ đại - dù là những nền văn minh bản địa của chính hành tinh đó hay là do những vị khách đến từ nơi khác xây dựng. Tôi không hình dung điều đó là dễ dàng hay có xác suất xảy ra cao.

Đồng thời, đối với một vấn đề quan trọng như vậy, tôi dĩ nhiên cũng không cho rằng chúng ta nên cân nhắc những điều không phải là bằng chứng tuyệt đối xác tín.

Kể từ báo cáo gợi hình của John Glenn về những ánh sáng “đom đóm” bao quanh khoang tàu của ông, mỗi khi một phi hành gia báo cáo nhìn thấy điều gì đó không thể giải thích ngay lập tức, lại có những người kết luận đó là do “người ngoài hành tinh”.

Những giải thích đơn giản, chẳng hạn như những mảnh sơn bong ra từ tàu trong môi trường không gian, bị khinh thường và bác bỏ. Sức hấp dẫn của điều kỳ diệu làm cùn mòn năng lực phê phán của chúng ta. Như thể việc một người đàn ông biến thành Mặt Trăng còn chưa đủ kỳ diệu vậy.