Bí mật hộp vàng 1.300 tuổi - bảo vật quốc gia lộ diện ở Nghệ An

Sau 13 thế kỷ ẩn mình trong lòng Tháp Nhạn (Nghệ An), một chiếc hộp vàng nhỏ bé được khai quật - bên trong chứa xá lợi thiêng mỏng như vỏ trứng, được bảo quản nguyên vẹn qua hơn một thiên niên kỷ. Phát hiện ấy khiến giới khảo cổ và Phật học không khỏi xúc động, bởi nó mở ra manh mối quý giá về hành trình truyền bá Phật giáo vào Đại Việt từ thế kỷ VII.

Giải mã báu vật trong lòng tháp cổ

Trong kho tàng di sản Phật giáo Việt Nam, Hộp đựng xá lợi Tháp Nhạn là một hiện vật hiếm hoi hội tụ đủ giá trị tôn giáo, lịch sử, nghệ thuật và tâm linh. Được phát hiện trong đợt khai quật do Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Nghệ Tĩnh thực hiện giai đoạn 1985 - 1986, chiếc hộp trở thành chứng nhân sống động cho thời kỳ Phật giáo hưng thịnh vào thế kỷ VII - VIII, dưới ảnh hưởng của nhà Đường.

Một viên gạch khắc dòng chữ “Trinh Quán lục niên” (năm 632 sau Công nguyên) cùng phong cách nghệ thuật trên hộp đã giúp xác định niên đại của di tích. Từ đó, các nhà nghiên cứu kết luận: Đây là một bảo vật hơn 1.300 năm tuổi, đồng thời là hiện vật duy nhất thuộc loại hình hộp vàng đựng xá lợi được phát hiện tại Việt Nam.

Bảo vật hộp vàng được phát hiện trong lòng Tháp Nhạn (Nghệ An).

Chiếc hộp vàng nhỏ bé nhưng chứa đựng cả một kỷ nguyên - thời Phật giáo trở thành cầu nối văn hóa giữa Ấn Độ, Trung Hoa và Đại Việt.

Hộp gồm hai lớp: lớp ngoài bằng đồng và lớp trong bằng vàng nguyên chất. Theo TS Nguyễn Văn Anh, hộp ngoài hình chữ nhật (12×8×8 cm), gò thủ công, nắp cong vút như mái chùa, thân khắc hoa văn hình hoa ba cánh liên tiếp.

Bên trong là chiếc hộp vàng nhỏ hơn (8×5×5,5 cm), tinh xảo đến từng chi tiết: Nắp khắc họa tiết hoa cúc sáu cánh, viền quanh bốn cạnh lõm nhẹ; Thân hộp trang trí hoa sen cách điệu, biểu tượng của thanh tịnh và giác ngộ.

Mở nắp hộp, các nhà khảo cổ tìm thấy tro than và hai mảnh xá lợi trắng đục được cho là phần di thể của Đức Phật hoặc bậc Thánh Tăng, được cất giữ trong hàng thế kỷ.

Đặc biệt, chiếc hộp vàng được chôn trong thân cây khoét rỗng, chôn thẳng đứng giữa lòng tháp ở độ sâu 48 cm. Thân cây - cao hơn 1,1 m - đóng vai trò như “quách bảo vệ” cho báu vật. Cấu trúc bảo tồn này cho thấy trình độ kỹ thuật, tư duy tôn giáo và thẩm mỹ vượt bậc của nghệ nhân Việt cổ.

Chiếc hộp không chỉ chứa xá lợi - nó là một “bảo tàng thu nhỏ” của kim hoàn, kiến trúc và tâm linh Phật giáo thế kỷ VII.

Câu chuyện Phật giáo Việt Nam trong chiếc hộp vàng

Trong đạo Phật, xá lợi được xem là biểu tượng thiêng liêng của sự giác ngộ, trí tuệ và từ bi viên mãn. Việc tạo tháp, tôn thờ và bảo quản xá lợi là cách các Phật tử kết nối với Đức Phật và thể hiện lòng thành kính sâu sắc. Vì thế, phát hiện hộp xá lợi Tháp Nhạn không chỉ mang giá trị khảo cổ mà còn phản chiếu đời sống tâm linh Việt Nam cách nay hơn 13 thế kỷ.

Thời kỳ thế kỷ VII - VIII là giai đoạn Việt Nam đang chịu ảnh hưởng của nhà Đường, nhưng đồng thời Phật giáo phát triển mạnh mẽ. Các trung tâm tu học và tháp thờ xá lợi mọc lên khắp nơi, trong đó Tháp Nhạn được coi là một trung tâm Phật giáo quan trọng của vùng Bắc Trung Bộ.

Bảo vật là bằng chứng Phật giáo đã có từ lâu trong đời sống của người dân Việt Nam.

Hộp vàng được phát hiện tại đây là minh chứng rõ ràng rằng Phật giáo đã bén rễ sâu vào đời sống Đại Việt từ rất sớm, đồng thời thể hiện sự giao thoa giữa văn hóa Ấn Độ - Trung Hoa - bản địa.

Không chỉ là vật linh, chiếc hộp còn chứng tỏ trình độ nghệ thuật kim hoàn tinh xảo của người Việt thời Bắc thuộc: kỹ thuật tán dập nguội, tạo hình cân đối, chạm khắc tinh vi. Nó cho thấy sự sáng tạo độc lập chứ không đơn thuần là mô phỏng kỹ thuật nước ngoài.Từ góc nhìn khảo cổ, đó là minh chứng cho một nền văn hóa vừa chịu ảnh hưởng, vừa tự khẳng định bản sắc - một phẩm chất bền bỉ của người Việt trong suốt tiến trình lịch sử. Chiếc hộp vàng là biểu tượng của tinh thần tự chủ: khi thân phận còn bị ràng buộc, người Việt đã tìm thấy sự tự do trong đức tin và trí tuệ.

Ngày 25/12/2017, hộp đựng xá lợi Tháp Nhạn được Nhà nước công nhận là Bảo vật Quốc gia, khẳng định giá trị độc đáo về lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật. Từ đó, hiện vật được bảo tồn và trưng bày như một chứng nhân cho sức sống bền bỉ của đạo Phật trên đất Việt - nơi tinh thần giác ngộ không chỉ tồn tại trong kinh sách, mà còn trong từng hạt tro, từng nét chạm vàng son.

Hơn 1.300 năm đã trôi qua, chiếc hộp vẫn tỏa ánh sáng của lịch sử, nghệ thuật và đạo pháp - không phải từ ánh kim loại chói lòa, mà là ánh sáng lặng lẽ, sâu thẳm, của niềm tin và trí tuệ vượt thời gian.

Trong lòng chiếc hộp vàng là câu chuyện về Phật, về dân tộc, và về hành trình tìm lại ánh sáng giữa những lớp trầm tích của lịch sử Việt Nam.