Bí mật từ ngôi mộ hơn 4.000 năm tuổi gần Stonehenge được hé lộ nhờ phân tích ADN

Theo đó, bộ xương 4.000 năm tuổi được biết đến với tên gọi Upton Lovell Shaman, từ lâu vẫn được cho là của một nam thầy cúng kiêm thợ luyện kim thực chất lại là nữ giới.

Các hiện vật trong khu trưng bày "Thầy cúng Upton Lovell" tại Bảo tàng Wiltshire. Ảnh: Bảo tàng Wiltshire

Phát hiện được công bố nhân dịp triển lãm về ADN cổ đại khai mạc tại Viện Francis Crick (London), nơi giới thiệu những tiến bộ của công nghệ di truyền trong việc giải mã cuộc sống và sự di cư của con người thời tiền sử.

Ngôi mộ được phát hiện từ năm 1801 tại làng Upton Lovell, cách Di sản Thế giới Stonehenge khoảng 16km về phía Tây. Đây được xem là một trong những khu chôn cất thời kỳ đồ đồng quan trọng nhất tại Anh, với bộ xương gần như nguyên vẹn cùng nhiều hiện vật quý hiếm.

Các hiện vật có niên đại khoảng năm 1800 trước Công nguyên, gồm nhiều rìu đá, dụng cụ luyện kim, một viên đá thử kim loại và dấu tích của chiếc áo choàng nghi lễ được trang trí bằng các mảnh xương động vật.

Những hiện vật này từ lâu khiến giới khảo cổ tin rằng chủ nhân ngôi mộ là một nam thầy cúng hoặc một người giữ vai trò đặc biệt trong xã hội.

Theo ông David Dawson, Giám đốc Bảo tàng Wiltshire, nơi lưu giữ các hiện vật, khả năng luyện kim vào thời điểm đó được xem là kỹ năng đặc biệt, thậm chí có thể mang ý nghĩa tâm linh.

"Trong nhiều năm, chúng ta mặc nhiên cho rằng những vai trò này thuộc về nam giới. Phân tích ADN lần này đã đảo ngược hoàn toàn giả định đó", ông nói.

Các chuyên gia cho biết bên cạnh bộ xương còn có nhiều công cụ liên quan trực tiếp đến nghề luyện kim, gồm tàn tích một chiếc túi trang trí bằng ngà lợn rừng, đá lửa, dụng cụ ghi chép nghề luyện kim và một viên đá dùng để kiểm tra chất lượng kim loại.

Các hiện vật có niên đại khoảng năm 1800 trước Công nguyên. Ảnh: Bảo tàng Wiltshire

Theo Giám đốc Bảo tàng Wiltshire, việc những hiện vật này được chôn cùng cho thấy người phụ nữ nhiều khả năng là một thợ luyện kim có tay nghề cao.

Phân tích trước đây cũng phát hiện dấu vết vàng trên bề mặt viên đá thử kim loại, cho thấy chủ nhân ngôi mộ có thể từng chế tác các món trang sức được dát vàng.

Ngôi mộ còn chứa một chiếc rìu đá xanh được đưa từ Cornwall tới. Theo ông Dawson, hiện chưa thể xác định liệu hiện vật này được sử dụng trong chiến đấu hay chỉ phục vụ các nghi lễ hoặc hoạt động săn bắt.

Điều bất ngờ chỉ được phát hiện khi các nhà khoa học tiến hành phân tích ADN nhằm xác định nguồn gốc tổ tiên của chủ nhân ngôi mộ.

Kết quả cho thấy người này nhiều khả năng có tổ tiên thuộc văn hóa Beaker, cộng đồng phổ biến ở Anh thời kỳ đó. Tuy nhiên, điều gây chú ý hơn cả là bộ xương mang giới tính sinh học nữ.

Để kiểm chứng, nhóm nghiên cứu tiếp tục phân tích thêm hai mẫu xương khác, gồm một chiếc răng và một đốt ngón chân. Các kết quả đều thống nhất và không phát hiện dấu hiệu cho thấy ngôi mộ chứa hài cốt của nhiều người.

Theo ông Pontus Skoglund, trưởng nhóm nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Gen cổ đại thuộc Viện Francis Crick, những tiến bộ trong công nghệ ADN cổ đại những năm gần đây đang giúp các nhà khảo cổ trả lời nhiều câu hỏi trước đây gần như không thể giải đáp.

Phân tích bộ xương cũng cho thấy người phụ nữ này cao khoảng 165cm, khá vượt trội so với phụ nữ thời kỳ đồ đồng, đồng thời có thể trạng khỏe mạnh.

Dấu vết viêm khớp ở cổ tay phải nhưng không xuất hiện ở cổ tay trái được cho là phù hợp với việc thường xuyên sử dụng các dụng cụ luyện kim trong thời gian dài.

Giáo sư Mary Beard, thành viên ban chỉ đạo triển lãm cho rằng phát hiện này cho thấy nhiều giả định lâu nay về vai trò giới trong khảo cổ có thể cần được xem xét lại.

Theo bà, giới khảo cổ thường suy luận giới tính của các bộ xương dựa trên những hiện vật được chôn cùng, chẳng hạn một thanh kiếm thường được gắn với nam giới, còn vòng cổ được xem là dấu hiệu của nữ giới.

Tuy nhiên, trường hợp của Upton Lovell Shaman cho thấy phân tích ADN có thể giúp điều chỉnh những giả định đó và mang đến cái nhìn mới về vai trò của nam và nữ trong các xã hội cổ đại.