Biến đổi khí hậu: Sức ép ngày càng lớn đối với phát triển năng lượng

Thiếu nước, gia tăng sức ép lên sản xuất và năng lượng

Biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ được dự báo trong dài hạn mà đang tác động trực tiếp đến đời sống, sản xuất và hoạt động của nền kinh tế. Tại Việt Nam, nguy cơ thiếu hụt nguồn nước trong mùa cạn 2026-2027 đặt ra thách thức đối với sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt và bảo đảm an ninh năng lượng.

Nguồn nước mặt lưu vực sông Hồng - Thái Bình được xác định ở trạng thái "thiếu nước".

Ngày 12/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 4265/QĐ-BNNMT công bố Kịch bản nguồn nước trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình mùa cạn 2026-2027, kéo dài từ tháng 11/2026 đến tháng 6/2027. Những số liệu trong kịch bản cho thấy áp lực đáng kể đối với nguồn nước, ngay cả khi các hồ chứa lớn đã chủ động tích trữ từ sớm. Cụ thể, lượng nước về các hồ chứa lớn trên sông Đà trong giai đoạn tháng 6-10/2026 thiếu hụt 28-35% so với trung bình nhiều năm. Dòng chảy sông Thao tại trạm Yên Bái thấp hơn 48%, trong khi hạ lưu sông Lô tại trạm Tuyên Quang thiếu hụt 30-45%.

Đáng lo ngại, tình trạng này được dự báo tiếp tục nghiêm trọng trong mùa cạn 2026-2027 khi hiện tượng El Niño đạt cường độ rất mạnh. Dòng chảy sông Thao tại trạm Yên Bái có thể thiếu hụt 68-74% trong giai đoạn tháng 1-6/2027; sông Lô thiếu hụt 60-65%. Ngay tại sông Hồng, dòng chảy qua trạm Hà Nội có thể thấp hơn trung bình nhiều năm tới 40%.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, tính đến ngày 30/10/2026, tổng lượng nước tại 7 hồ chứa lớn trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình đạt khoảng 25,6 tỷ m³, tương đương 92% dung tích toàn bộ. Tuy nhiên, nếu sử dụng khoảng 3,2 tỷ m³ nước phục vụ đổ ải vụ Đông Xuân, dung tích các hồ dự báo giảm còn 20,9 tỷ m³ vào ngày 1/4/2027, thấp hơn khoảng 1,89 tỷ m³ so với mức tối thiểu cần thiết để đáp ứng nhu cầu điện trong cao điểm nắng nóng.

Trong kịch bản dòng chảy tiếp tục suy giảm mạnh, nguồn nước có thể không đáp ứng yêu cầu của hệ thống điện từ đầu tháng 5/2027. Lượng nước thiếu hụt để bảo đảm cấp nước sinh hoạt và môi trường có nguy cơ lên tới 4,2 tỷ m³; mực nước tại nhiều hồ chứa có thể xuống mực nước chết từ đầu tháng 6/2027.

Những dự báo này cho thấy biến đổi khí hậu có thể tạo ra sức ép dây chuyền đối với nền kinh tế. Thiếu nước không chỉ ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, hoạt động sản xuất và sinh hoạt mà còn tác động đến khả năng cung ứng điện, chi phí sản xuất và tính ổn định của chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là điều tiết, phân phối nguồn nước hợp lý mà còn phải nâng cao năng lực dự báo, phối hợp giữa các ngành và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Chuyển từ cam kết khí hậu sang nguồn lực đầu tư

Cùng với những cảnh báo về nguồn nước tại Việt Nam, Hội nghị Biến đổi khí hậu Liên hợp quốc lần thứ 31 (COP31) tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, những nội dung thảo luận cho thấy biến đổi khí hậu ngày càng được nhìn nhận không chỉ là thách thức môi trường mà còn gắn trực tiếp với an ninh năng lượng, ổn định kinh tế và an ninh quốc gia.

Sự kiện “Thúc đẩy đầu tư và sự tham gia của khu vực tư nhân trong thích ứng với biến đổi khí hậu: Kinh nghiệm của Việt Nam và các quốc gia”. 

Tại COP31, chuyển dịch năng lượng tiếp tục là một trong những trọng tâm. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cảnh báo, sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch vừa làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu, vừa khiến nhiều quốc gia dễ tổn thương trước các cú sốc giá năng lượng và bất ổn địa chính trị (theo vov.gov.vn).

Ông Antonio Guterres cho hay, khoảng 75% nhân loại đang sống tại các quốc gia phải nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch. Sự phụ thuộc này khiến các nền kinh tế dễ bị tác động bởi biến động giá cả và những xung đột ngoài khả năng kiểm soát. Vì vậy, chuyển đổi sang năng lượng tái tạo không chỉ nhằm giảm phát thải khí nhà kính mà còn là giải pháp củng cố chủ quyền và an ninh năng lượng.

Thông điệp này có ý nghĩa đối với các nền kinh tế đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Quá trình chuyển dịch năng lượng không thể tách rời yêu cầu bảo đảm cung ứng điện ổn định, đáp ứng nhu cầu tăng trưởng và duy trì khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Phát triển năng lượng sạch cần đi cùng đầu tư hạ tầng truyền tải, lưu trữ và cơ chế vận hành hệ thống điện phù hợp.

Bên cạnh chuyển dịch năng lượng, huy động tài chính cho thích ứng với biến đổi khí hậu cũng là vấn đề cấp thiết. Ngày 12/11, tại COP31, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Mạng lưới Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu (NAP Global Network) tổ chức sự kiện về thúc đẩy đầu tư và sự tham gia của khu vực tư nhân trong thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, đến năm 2035, các nước đang phát triển cần khoảng 310-365 tỷ USD mỗi năm cho thích ứng với biến đổi khí hậu, cao gấp 12-14 lần nguồn tài chính quốc tế phân bổ cho lĩnh vực này trong năm 2023. Tại Việt Nam, nhu cầu tài chính cho thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021-2030 ước tính khoảng 55-92 tỷ USD. Trong khi đó, theo Ngân hàng Thế giới, thiệt hại kinh tế do biến đổi khí hậu tại Việt Nam năm 2020 ước tính khoảng 10 tỷ USD, tương đương 3,2% GDP. Nếu thiếu các giải pháp thích ứng và giảm nhẹ phù hợp, thiệt hại có thể lên tới 12-14,5% GDP mỗi năm vào năm 2050.

Khoảng cách giữa nhu cầu vốn và nguồn lực hiện có cho thấy ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ yêu cầu thích ứng ngày càng lớn. Do đó, sự tham gia của khu vực tư nhân, các tổ chức tài chính và đối tác quốc tế có ý nghĩa quan trọng. Tuy nhiên, thu hút vốn tư nhân vào các dự án thích ứng khí hậu không đơn giản. Nhiều dự án mang lại lợi ích lớn cho cộng đồng nhưng chưa tạo ra dòng tiền hoặc lợi nhuận trực tiếp đủ hấp dẫn nhà đầu tư. Thiếu thông tin, khó lượng hóa hiệu quả đầu tư và cơ chế chia sẻ rủi ro chưa rõ ràng cũng là những rào cản cần tháo gỡ.

Bà Mai Kim Liên, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, nhận định thách thức hiện nay không chỉ là huy động thêm nguồn vốn mà còn phải xây dựng cơ chế phù hợp, chuyển các nhu cầu và ưu tiên thích ứng thành những cơ hội đầu tư khả thi, hiệu quả và bền vững. Đây cũng là yêu cầu có ý nghĩa thực tiễn đối với Việt Nam. 

Tại COP31, các tổ chức và quỹ tài trợ cũng công bố cam kết hơn 480 triệu USD nhằm đẩy nhanh nỗ lực cắt giảm khí methane và các chất gây ô nhiễm khác trong lĩnh vực năng lượng, nông nghiệp và chất thải (theo vtv.vn). Điều này cho thấy phạm vi hành động khí hậu ngày càng mở rộng, gắn với nhiều lĩnh vực sản xuất và tiêu dùng.

COP31 được nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ định hướng là hội nghị của hành động, chuyển trọng tâm từ đối thoại, cam kết sang triển khai các giải pháp cụ thể. Đây cũng là yêu cầu đặt ra với mỗi quốc gia bởi mục tiêu khí hậu chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành chính sách, nguồn lực và các dự án có khả năng thực hiện. Và với Việt Nam, nguy cơ thiếu nước trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình mùa cạn tới cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực dự báo, điều hành nguồn nước, bảo đảm an ninh năng lượng và đầu tư hạ tầng thích ứng. Chậm thích ứng không chỉ làm gia tăng tổn thất kinh tế mà còn đe dọa thành quả tăng trưởng và mục tiêu phát triển bền vững.