Biến đổi khí hậu và cơn ác mộng 'nạn đói'

Tác giả: Peter Frankopan/NXB Tri Thức-Omega Plus Books

Trái đất chuyển mình

Một cuốn sách đồ sộ bao trùm lịch sử trái đất, lịch sử nhân loại và lịch sử môi trường, khí hậu trong 4,5 tỷ năm, giúp độc giả hiểu hơn về quan hệ giữa con người và tự nhiên; được viết bởi GS lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford, Peter Frankopan.

Biến đổi khí hậu và cơn ác mộng 'nạn đói'

Ai Cập vào đầu thế kỷ 13, việc thiếu lương thực đột ngột và sự lây lan dịch bệnh khiến người tử nạn nằm la liệt. Tình trạng này có liên hệ gì với việc biến đổi khí hậu?

Những biến động tương đối khiêm tốn về điều kiện thời tiết dễ dàng gây đe dọa cho các khu định cư đô thị được thể hiện rõ ràng vào giữa thế kỷ 12 ở vùng Levant, nơi mà bất kỳ đợt mưa xảy ra muộn nào cũng đều gây ra mối lo ngại và căng thẳng, còn sự xuất hiện của các đợt mưa được chào đón bằng sự tôn vinh đầy hào hứng.

Khi Nur al-Din, một nhà lãnh đạo có tiếng và quan trọng vào thời điểm đó, đến thành phố Baalbek, “theo sắc lệnh được định sẵn và nhờ lòng thương của Thượng đế mà thiên đường đã trút xuống ào ạt những cơn mưa, sương, các trận mưa rào và mưa phùn kéo dài từ thứ Ba tuần này cho đến thứ Ba tuần sau. Nước tràn bờ, các ao hồ ở Hawran đầy ắp, các guồng nước quay trở lại, mùa màng cây cối khô héo giờ đây được hồi sinh thành những chồi non xanh tươi”.

Thời điểm tình cờ này đã tạo ra cơ hội chính trị cho Nur al-Din, với việc người ta tuyên bố rằng những cơn mưa là kết quả của “ân điển, công bằng và phẩm hạnh ngay thẳng của Ngài”.

Người dân thành Mosul kém may mắn hơn vào cuối những năm 1170 khi hạn hán và nạn đói diễn ra nghiêm trọng đến mức người dân bị cấm bán rượu, lý lẽ của nhà cầm quyền cho rằng hạn hán là hành động trừng phạt của thần thánh đối với sự bất kính của những kẻ dám uống rượu. Tình hình trở nên tệ hơn với những cơn bão cát bụi do gió mạnh thổi đến, khiến bầu trời “tối đến mức một người khó có thể nhìn thấy người bên cạnh”, và người dân phải cầu nguyện suốt cả ngày, cầu xin Chúa tha thứ. “Họ nghĩ ngày phán xét đã đến”.

Nạn đói là cơn ác mộng đến cùng biến đổi khí hậu. Ảnh: New Scientist.

Những thăng trầm của vận mệnh kiểu như thế được ghi lại trong một bản khái luận của thầy thuốc “Abd al-Latif al-Baghdadi, công trình mang lại một bức tranh tổng thể về cuộc sống ở Ai Cập vào đầu thế kỷ 13. Mặc dù nó bắt đầu với những câu chuyện kể về sự thịnh vượng - có thể kể ra như công thức rất dễ nhớ cho một chiếc bánh khổng lồ được làm từ ba con cừu nướng cùng khoảng chín mươi con gà và các con chim khác là lý tưởng cho một chuyến du ngoạn hoành tráng cùng gia đình và bằng hữu - nó tiếp tục miêu tả những chi tiết gây ám ảnh về tình trạng thiếu lương thực đột ngột và sự lây lan dịch bệnh.

Ông viết, người chết nhiều đến nỗi các hộp sọ “xếp chồng lên nhau thành nhiều lớp… đối với người xem, chúng giống một vụ dưa hấu mới cắt, chất thành đống sau khi thu hoạch vậy”. Khi “Abd al-Latif nhìn thấy chúng vài ngày sau đó, “Mặt trời đã thiêu rụi lớp da thịt bên ngoài và chúng chuyển thành màu trắng”; giờ trông những đầu lâu “giống như những quả trứng đà điểu xếp chồng lên nhau”.

Ở những thành phố đông đúc, nơi mà sự thiếu hụt đột ngột của nguồn cung không được giải quyết một cách nhanh chóng, chẳng mất nhiều thời gian để hình ảnh thịnh vượng biến thành khung cảnh hoang tàn như thế này.

Điều kiện khô hạn đã khiến một số nhà bình luận bối rối, đặc biệt là những người đọc về lịch sử trước đó của một khu vực. William xứ Tyre, một tổng giám mục và nhà chép sử nổi tiếng sống vào thời kỳ diễn ra các cuộc Thập tự chinh, đã rất băn khoăn khi đọc câu chuyện do Gaius Solinus viết vài trăm năm trước về các khu vực khác nằm ngoài thế giới La Mã lúc bấy giờ.

“Tôi ngạc nhiên trước tuyên bố của Solinus rằng xứ Judea nổi tiếng vì biển”, William viết điều này vào giữa thế kỷ 12, khi điều kiện khí hậu vào thời điểm mà ông đang sống là rất khô hạn, và các hộ gia đình phải phụ thuộc vào lượng mưa hay các mẹo vặt của mình để tồn tại. “Tôi không thể hiểu được điều này”, ông nói thêm, “ngoại trừ việc có thể kết luận rằng hoặc là ông ấy khoác lác, hoặc bề mặt Trái đất đã thay đổi kể từ lúc đó”.

Vào thời điểm những điều ở trên xảy ra, bằng chứng từ trầm tích tích hồ, trầm tích hang động, dữ liệu về phấn hoa và mẫu nghiên cứu vòng sinh trưởng của cây cho thấy điều kiện khí hậu ngày càng khô hơn và lạnh hơn đã xuất hiện ở Anatolia, Syria và Balkan vào nửa sau của thế kỷ 12.

Sự khô cằn gia tăng dường như cũng là dấu hiệu đặc trưng ở nhiều khu vực của Trung Á trong cùng thời kỳ này, được ghi nhận qua bằng chứng về hiện tượng các khu định cư thu hẹp dần trong những thập niên trước năm 1200 - thời kỳ xảy ra hạn hán kéo dài và gây thiệt hại trên bình nguyên Mông Cổ. Có lẽ không có gì đáng ngạc nhiên khi đây chính là thời kỳ có nhiều hỗn loạn và bất ổn giữa các nhóm du mục nhất, với sự cạnh tranh khốc liệt để giành lấy nguồn tài nguyên đang cạn kiệt, cho thấy mức độ ngày một nghiêm trọng hơn của tình hình.