Biến động giá vật liệu và 'độ vênh' thị trường: Cần cơ chế chia sẻ rủi ro

Giá vật liệu tăng, chi phí thi công bị “đẩy” lên

Những tháng đầu năm 2026, tại nhiều công trường hạ tầng lớn trên cả nước, áp lực chi phí đầu vào trở thành vấn đề nổi bật. Không chỉ vật liệu xây dựng, mà cả nhiên liệu – yếu tố chiếm tỷ trọng lớn trong thi công – cũng đồng loạt tăng giá.

Theo ghi nhận từ Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn, giá thép xây dựng từ đầu năm 2026 tăng khoảng 350.000 – 600.000 đồng/tấn, hiện dao động quanh mức 16,2 triệu đồng/tấn. Đá xây dựng tăng 10 – 15%, phổ biến từ 280.000 đến 650.000 đồng/m³, trong khi xi măng tăng khoảng 30.000 đồng/tấn so với cuối năm 2025.

Tại Hà Nội, báo cáo giá thị trường cho thấy giá cát đen phổ biến khoảng 310.000 đồng/m³, cát vàng khoảng 650.000 đồng/m³. Trong khi đó, bảng công bố giá vật liệu xây dựng ghi nhận mức giá cát dao động từ 240.000 đến 450.000 đồng/m³, cát vàng từ 580.000 đến 700.000 đồng/m³.

So sánh cho thấy giá cát đen thực tế đã cao hơn khoảng 15 – 30% so với mức thấp trong bảng công bố; ở một số khu vực, mức chênh lệch có thể lên tới 40% khi tính cả chi phí vận chuyển và yếu tố khan hiếm nguồn cung. Tương tự, giá cát vàng và đá xây dựng cũng biến động mạnh theo từng địa bàn và thời điểm.

Đáng chú ý, giá nhiên liệu có thời điểm tăng cao hơn 30 – 40% so với mức được tính trong đơn giá ca máy tại nhiều dự án. Với đặc thù chi phí vật liệu thường chiếm khoảng 60 – 70% giá trị xây lắp, chỉ cần giá đầu vào tăng vài phần trăm cũng đủ làm tổng chi phí dự án “đội” lên đáng kể, tạo áp lực lớn cho nhà thầu.

Gói thầu kém hấp dẫn, tiến độ dự án chịu áp lực

Biến động giá không chỉ làm tăng chi phí mà đã ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công.

Tại dự án cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng, theo báo cáo của Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông và nông nghiệp (Ban QLDA) TP Cần Thơ, 11 gói thầu xây lắp đang được triển khai với giá trị thực hiện đạt khoảng 49,5 – 57,5% hợp đồng. Tuy nhiên, quá trình thi công gặp nhiều khó khăn do biến động giá vật liệu và tình trạng thiếu hụt nguồn cung nhiên liệu.

Sà lan vận chuyển cát cung ứng cho công trường tại gối thầu số 42, dự án thành phần 1 cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng. (Ảnh: Báo Xây dựng)

Đáng chú ý, theo phản ánh từ nhà thầu, có thời điểm nguồn cung dầu diesel bị hạn chế, thậm chí gián đoạn, khiến nhiều thiết bị thi công như máy đào, máy ủi, xe ben phải dừng hoạt động, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ dự án.

Không chỉ riêng tuyến cao tốc này, áp lực giá vật liệu và nhiên liệu cũng đang tác động tới nhiều dự án hạ tầng trọng điểm khác như sân bay Long Thành, cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, cao tốc Cà Mau – Đất Mũi hay các tuyến vành đai tại TP.HCM.

Tại Phú Quốc, nơi nhiều dự án đang bước vào giai đoạn thi công cao điểm, tình trạng thiếu cục bộ nguồn nhiên liệu cùng với chi phí đầu vào tăng cao khiến một số gói thầu đứng trước nguy cơ chậm tiến độ.

Không chỉ vậy, các văn bản chính thức của TP Hà Nội cũng ghi nhận nhiều dự án đầu tư công gặp khó khăn trong quá trình triển khai. Theo Kế hoạch số 119/KH-UBND về rà soát các dự án chậm tiến độ, nguyên nhân chủ yếu được xác định là vướng mắc về giải phóng mặt bằng, nguồn cung vật liệu và biến động chi phí đầu vào. Thực tế, một số dự án trên địa bàn như tuyến Quốc lộ 21B, các dự án hạ tầng tại khu vực Ứng Hòa, Mỹ Đức hay các tuyến kết nối liên vùng (trong đó có trục kết nối Ba Sao – Bái Đính) cũng đang chịu tác động từ biến động giá vật liệu và nguồn cung, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai.

Không chỉ tác động tới tiến độ thi công, biến động giá còn làm giảm sức hấp dẫn của nhiều gói thầu xây lắp. Ở một số địa phương, hệ quả còn rõ nét hơn khi nhiều gói thầu không thu hút được nhà thầu tham gia.

Một gói thầu xây lắp tại Đồng Nai trị giá gần 7,9 tỷ đồng đã phải hủy do không có nhà thầu dự thầu; tương tự, một gói thầu hơn 13,6 tỷ đồng tại Quảng Ninh cũng rơi vào tình trạng “ế” sau khi mở thầu.

Nguyên nhân chủ yếu là chi phí vật liệu, nhiên liệu và vận chuyển tăng nhanh. Trong khi đó, đơn giá dự toán chưa được cập nhật kịp thời, khiến nhà thầu đối mặt với rủi ro tài chính lớn. Thực tế này dẫn đến xu hướng doanh nghiệp hạn chế tham gia đấu thầu hoặc chỉ lựa chọn các gói thầu có thời gian thi công ngắn để giảm thiểu rủi ro.

“Điểm nghẽn” cơ chế: Cần chia sẻ rủi ro để giữ nhịp thị trường

Thực tế cho thấy vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc giá vật liệu tăng, mà nằm ở cơ chế điều hành chưa theo kịp diễn biến thị trường. Khi giá đầu vào tăng nhanh nhưng giá hợp đồng và giá công bố cập nhật chậm, toàn bộ áp lực bị dồn về phía nhà thầu.

Trong quý I/2026, giá vật liệu xây dựng đã tăng phổ biến trên 10%, nhiều loại tăng 10 – 30%, theo ghi nhận từ doanh nghiệp và diễn biến thị trường thời gian qua, trong khi đơn giá hợp đồng lại được xác lập từ thời điểm trước đó, dẫn đến khoảng cách lớn giữa chi phí thực tế và giá hợp đồng.

Đối với các hợp đồng trọn gói và đơn giá cố định, doanh nghiệp gần như phải tự gánh toàn bộ phần chênh lệch. Trong khi đó, việc điều chỉnh hợp đồng phải tuân thủ các quy định chặt chẽ như điều kiện bất khả kháng hoặc “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” theo từng trường hợp cụ thể, khiến quá trình xử lý kéo dài và khó áp dụng trên diện rộng.

Một bất cập khác là chu kỳ công bố giá vật liệu vẫn chủ yếu theo quý, trong khi thị trường biến động nhanh theo tháng, thậm chí theo tuần, khiến thông tin có độ trễ và làm giảm hiệu quả của công tác lập dự toán, điều hành chi phí.

Trước áp lực ngày càng lớn, Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam đã kiến nghị Chính phủ cho phép bù trừ chi phí nhiên liệu trong giá hợp đồng, đồng thời có cơ chế ổn định chi phí vận chuyển, kiểm soát giá vật liệu và xử lý tình trạng tăng giá bất hợp lý.

Đáng chú ý, Hiệp hội đề xuất trong trường hợp biến động giá kéo dài, cần xem xét áp dụng cơ chế bất khả kháng để điều chỉnh hợp đồng, qua đó giảm áp lực tài chính cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Hà Nội đang yêu cầu các cơ quan chức năng tăng cường cập nhật, công bố giá vật liệu xây dựng kịp thời theo diễn biến thị trường, nhằm hạn chế độ trễ giữa giá công bố và giá thực tế.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam, việc kiểm soát biến động giá vật liệu và có cơ chế hỗ trợ phù hợp cho nhà thầu là yếu tố then chốt để bảo đảm tiến độ các công trình trọng điểm quốc gia.

Trong khi đó, ông Nguyễn Xuân Hiệp, đại diện doanh nghiệp xây dựng, cho rằng giá nhiên liệu và vật liệu tăng đã kéo theo chi phí vận hành máy móc, vận chuyển tăng mạnh, khiến tổng chi phí thi công bị đội lên nhanh chóng, tạo áp lực lớn cho nhà thầu.

Chỉ thị số 03-CT/TW của Ban Bí thư đã đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế điều hành chi phí đầu tư xây dựng, trong khi Công điện số 25/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh việc bình ổn giá vật liệu và bảo đảm nguồn cung cho các dự án trọng điểm.

Trong bối cảnh đẩy mạnh đầu tư công, việc xử lý “độ vênh” giữa giá công bố và giá thị trường không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp, mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng vốn và tiến độ các công trình.

Nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ chậm tiến độ, giảm sức hấp dẫn của gói thầu và suy giảm năng lực doanh nghiệp là khó tránh khỏi. Ngược lại, nếu hoàn thiện được cơ chế điều hành giá và hợp đồng, sẽ góp phần ổn định thị trường xây dựng và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.