Biến rác thải điện tử thành vàng: Mở rộng mạng lưới điểm thu hồi sản phẩm thải bỏ
Chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi và nhiều thành phần nguy hại khác. Nếu không được thu gom, xử lý đúng quy trình, có thể phát tán vào không khí, đất, nước, ảnh hưởng tới sức khoẻ.

Biến rác thải điện tử thành nguồn tài nguyên. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Sự phát triển của khoa học, công nghệ và quá trình chuyển đổi số đang tạo ra nhiều lợi thế, song cũng làm gia tăng lượng chất thải điện tử. Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm, dòng chất thải này còn chứa nhiều kim loại, linh kiện và vật liệu có giá trị nếu không được thu gom, tái chế đúng cách.
Vậy làm thế nào để biến rác thải điện tử thành nguồn tài nguyên, đồng thời kiểm soát rủi ro môi trường và bảo vệ sức khỏe người lao động? Phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã trao đổi với ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) xoay quanh về vấn đề này.
Nỗi lo từ rác thải điện tử
- Thưa ông, sự phát triển mạnh mẽ của các thiết bị điện, điện tử đang khiến lượng chất thải phát sinh ngày càng lớn. Ông đánh giá như thế nào về thực trạng quản lý dòng chất thải này tại Việt Nam hiện nay?
Phó Cục trưởng Hồ Kiên Trung: Đúng là sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và quá trình chuyển đổi số khiến các thiết bị điện, điện tử ngày càng được sử dụng rộng rãi, đồng thời làm gia tăng nhanh lượng chất thải điện tử do xu hướng nâng cấp, thay thế thiết bị ngày càng thường xuyên. Đây là dòng chất thải chứa nhiều vật liệu có giá trị nhưng cũng tiềm ẩn các thành phần nguy hại, đặt ra yêu cầu cấp thiết với công tác thu gom, tái sử dụng, tái chế, xử lý an toàn.
Theo Báo cáo The Global E-waste Monitor 2024, năm 2022, toàn thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức theo phương thức bảo đảm môi trường.
Năm 2022, Việt Nam phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người.
Tại Việt Nam, năm 2022 phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người (tăng hơn 4 lần so với mức 116.000 tấn năm 2014). Trong đó thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105.000 tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85.000 tấn.
Đáng chú ý, chất thải điện tử vừa chứa các thành phần nguy hại, vừa có nhiều kim loại và vật liệu có giá trị như đồng, nhôm, vàng cùng các linh kiện có khả năng thu hồi. Tuy nhiên, mạng lưới thu gom chính thức chưa thực sự đồng bộ, thuận tiện; việc phân loại tại nguồn chưa phổ biến; một bộ phận chất thải vẫn được thu gom, tháo dỡ và xử lý qua các kênh phi chính thức.

Một chiếc điện thoại bị thay thế có thể trở thành một phần của dòng rác điện tử. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Tại một số cơ sở, hoạt động tháo dỡ, thu hồi kim loại và linh kiện còn mang tính thủ công, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Đặc biệt, hiện chưa có đầy đủ số liệu thống kê, đánh giá toàn diện về lượng chất thải điện tử được thu gom, tái sử dụng và tái chế chính thức tại Việt Nam. Đây là hạn chế cần sớm khắc phục để đánh giá đúng thực trạng và hiệu quả thực hiện chính sách.
- Vậy đâu là những rủi ro môi trường và sức khỏe đáng lo nếu chất thải điện tử tiếp tục được xử lý theo phương thức thủ công, thiếu kiểm soát, thưa ông?
Phó Cục trưởng Hồ Kiên Trung: Chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom chống cháy và nhiều thành phần nguy hại khác. Nếu không được thu gom, lưu giữ, tháo dỡ và xử lý đúng quy trình, các chất này có thể phát tán vào không khí, đất và nước, ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe.
Đáng chú ý, người lao động trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, tháo dỡ và tái chế là nhóm có nguy cơ tiếp xúc cao, nhất là tại các cơ sở thủ công, thiếu trang thiết bị bảo hộ và điều kiện làm việc an toàn.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tổng hợp 21 công trình nghiên cứu tại Việt Nam, đã ghi nhận nguy cơ phát tán kim loại nặng, chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và hydrocacbon thơm đa vòng từ hoạt động tháo dỡ, tái chế chất thải điện tử không chính thức.
Một số nghiên cứu cho thấy nồng độ chất ô nhiễm trong môi trường và sinh học tại các khu vực tái chế cao hơn khu vực đối chứng. Điều đó cho thấy quản lý chất thải điện tử không chỉ là vấn đề môi trường mà còn gắn trực tiếp với bảo vệ sức khỏe và an toàn nghề nghiệp của người lao động.

Rác thải không được thu gom, xử lý kịp thời sẽ gây ô nhiễm môi trường. (Ảnh: PV/Vietnam+)
EPR và công nghệ số: Đòn bẩy khơi thông nguồn lực tái chế
- Từ ngày 1/1/2025, các nhà sản xuất, nhập khẩu đã phải thực hiện trách nhiệm tái chế đối với sản phẩm điện, điện tử đưa ra thị trường. Vậy cơ chế EPR cần được triển khai như thế nào để nghĩa vụ tái chế thực sự đi vào thực chất?
Phó Cục trưởng Hồ Kiên Trung: Theo tôi, cần tổ chức thực hiện hiệu quả các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, bảo đảm trách nhiệm tái chế được thực hiện thực chất và có thể kiểm tra, giám sát.
Theo Nghị định số 110/2026/NĐ-CP (Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu), tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với một số nhóm sản phẩm điện, điện tử gồm: Điện thoại di động 15%; máy tính bảng, máy tính xách tay 9%; máy tính để bàn, máy in, máy photocopy 9%; tivi và màn hình máy tính 7%; tủ lạnh, điều hòa và lò vi sóng 5%.
Người tiêu dùng cần nâng cao trách nhiệm trong việc "kéo dài tuổi thọ" thiết bị
Bên cạnh việc thực hiện nghĩa vụ tái chế cũng cần khuyến khích doanh nghiệp thiết kế sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, nâng cấp, tháo dỡ và tái chế; hạn chế thành phần nguy hại, tăng sử dụng vật liệu tái chế.
Song song với đó, người tiêu dùng cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc "kéo dài tuổi thọ" thiết bị, ưu tiên sửa chữa, tái sử dụng và chuyển giao thiết bị hết hạn sử dụng đến các điểm thu hồi phù hợp.
Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tiếp tục hoàn thiện chính sách trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu, trong đó sẽ đẩy mạnh hình thành các đơn vị tổ chức trách nhiệm tái chế (PRO).
Trên cơ sở đó, tổ chức PRO sẽ thay mặt nhà sản xuất, nhập khẩu thiết lập mạng lưới, hệ thống thu gom chuyên nghiệp, rộng lớn trên phạm vi cả nước để thu hồi các sản phẩm thiết bị điện, điện tử sau đó chuyển giao cho các đơn vị tái chế có chức năng phù hợp, đảm bảo các yêu cầu bảo vệ môi trường.

Ngổn ngang rác thải tại khu vực Kim Văn Kim Lũ, phường Định Công, Hà Nội. (Ảnh: PV/Vietnam+)
- Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn hiện nay là thiếu dữ liệu kết nối, truy xuất dòng chất thải. Vậy theo ông, công nghệ số cần được ứng dụng ra sao để nâng cao hiệu quả quản lý và thu hồi tài nguyên, thưa ông?
Phó Cục trưởng Hồ Kiên Trung: Một yêu cầu quan trọng của kinh tế tuần hoàn là kiểm soát được dòng vật liệu và chất thải trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Tuy nhiên, thông tin về số lượng thiết bị đưa ra thị trường, lượng chất thải phát sinh, quá trình thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý còn thiếu tính kết nối, liên thông.
Việc truy xuất nguồn gốc, theo dõi quá trình chuyển giao và đánh giá hiệu quả thu hồi tài nguyên còn gặp khó khăn, ảnh hưởng đến giám sát trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và kiểm soát hoạt động xử lý không đúng quy định. Vì vậy, cần nghiên cứu ứng dụng mã định danh, mã QR, cơ sở dữ liệu và các nền tảng số để theo dõi, truy xuất nguồn gốc thiết bị từ khi đưa ra thị trường đến khi được thu hồi, tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý.
Trên cơ sở đó, từng bước hình thành hệ thống dữ liệu kết nối, chia sẻ giữa cơ quan quản lý, nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế, bảo đảm thông tin được cập nhật, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.
Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu trong nhận diện, phân loại chất thải, tối ưu hóa quy trình tái chế. Công nghệ số cần trở thành công cụ trực tiếp nâng cao hiệu quả quản lý, giảm tiêu hao tài nguyên và hạn chế chất thải phát sinh.

Tái chế rác thải. (Ảnh minh họa. Nguồn ảnh: Vietnam+)
Xây dựng hệ sinh thái tái chế hiện đại, an toàn và bền vững
- Qua thực tế kiểm tra, nghiên cứu và quản lý, theo ông, để biến chất thải điện tử thành nguồn tài nguyên có giá trị, cần ưu tiên những giải pháp nào nhằm khắc phục tình trạng thu gom phân tán, tái chế thủ công hiện nay?
Phó Cục trưởng Hồ Kiên Trung: Theo tôi, cần mở rộng mạng lưới điểm thu hồi tại khu dân cư, cơ quan, doanh nghiệp, trường học, các cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử; tăng cường kết nối giữa nhà sản xuất, nhà phân phối, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế. Ưu tiên đầu tư công nghệ tái chế tự động, khép kín, nâng cao khả năng thu hồi kim loại, vật liệu có giá trị, hạn chế phát sinh chất thải thứ cấp.
Cùng với đó, cần tăng cường kiểm tra, giám sát, kiểm soát hoạt động tháo dỡ, tái chế thủ công không đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường; khuyến khích hình thành các chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế, từng bước đưa hoạt động thu hồi, tái chế vào hệ thống chính thức, có kiểm soát.
- Trong quá trình chuyển đổi sang hệ thống tái chế hiện đại, theo ông, làm thế nào để vừa bảo đảm yêu cầu môi trường, vừa bảo vệ sinh kế và quyền lợi của người lao động tại các cơ sở thu gom, tái chế phi chính thức?
Phó Cục trưởng Hồ Kiên Trung: Theo tôi, yếu tố quan trọng là cần tăng cường đào tạo, hướng dẫn người lao động nhận diện thành phần nguy hại, thực hiện đúng quy trình thu gom, lưu giữ, phân loại và xử lý; trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân, cải thiện điều kiện làm việc và kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm.
Đồng thời, chú trọng đào tạo lại, nâng cao kỹ năng nghề và kỹ năng số để người lao động thích ứng với công nghệ, quy trình tái chế hiện đại.

Cần thúc đẩy tái chế rác thải. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Đối với lao động tại các cơ sở thu gom, tái chế phi chính thức, cần có giải pháp hỗ trợ chuyển đổi việc làm, từng bước tham gia vào hệ thống thu gom, tái chế chính thức. Đây là yêu cầu quan trọng của chuyển đổi, bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh không làm gia tăng rủi ro và bất bình đẳng đối với người lao động.
Và, để các giải pháp được triển khai hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và người lao động. Trong đó, cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về quản lý chất thải điện tử và thực hiện EPR; thúc đẩy số hóa, kết nối dữ liệu quản lý dòng chất thải; tăng cường kiểm tra, kiểm soát hoạt động thu gom, tái chế, xử lý, nhất là tại các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm và mất an toàn lao động.
Cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ môi trường, đặc biệt là trách nhiệm thu hồi, tái chế sản phẩm.
Cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ môi trường, đặc biệt là trách nhiệm thu hồi, tái chế sản phẩm; đầu tư đổi mới công nghệ, cải tiến quy trình sản xuất theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải; quan tâm đào tạo, bảo đảm an toàn và sức khỏe nghề nghiệp cho người lao động.
Tổ chức công đoàn cần phát huy vai trò tuyên truyền, vận động và giám sát việc thực hiện các quy định về môi trường, an toàn, sức khỏe nghề nghiệp. Người lao động cũng cần chủ động nâng cao nhận thức, kỹ năng số, kỹ năng xanh; thực hành tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu chất thải, phân loại và chuyển giao đúng quy định.
Như vậy, quản lý chất thải điện tử hiệu quả đòi hỏi sự chuyển đổi đồng bộ từ tư duy quản lý chất thải ở khâu cuối cùng sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm; từ thu gom, xử lý đơn lẻ sang thu hồi, tái sử dụng và tái chế theo hướng kinh tế tuần hoàn; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để kiểm soát minh bạch dòng chất thải. Qua đó, không chỉ giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm mà còn góp phần khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên có giá trị, thúc đẩy phát triển bền vững.
Xin trân trọng cảm ơn ông!./.

Quản lý chất thải điện tử hiệu quả đòi hỏi sự chuyển đổi đồng bộ. (Ảnh: PV/Vietnam+)
