Biến 'rào cản xanh' thành lợi thế cạnh tranh

Sơ chế hạt điều xuất khẩu tại doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Đồng Nai. (Ảnh ĐỨC ANH)

Các thị trường nhập khẩu nông, lâm, thủy sản đang ngày càng tăng cường áp dụng các tiêu chuẩn về môi trường khiến cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) trở thành yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp. Trong đó, các quy định mới về bao bì là một rào cản kỹ thuật đáng kể, tác động trực tiếp đến khả năng duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Mở rộng phạm vi điều chỉnh

Thông tin từ Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động thực vật Việt Nam (Văn phòng SPS Việt Nam) cho thấy, chỉ trong nửa đầu tháng 4, văn phòng nhận được 40 thông báo dự thảo và quy định có hiệu lực về các biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS); trong đó có nhiều nội dung liên quan trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất.

Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho biết: Thị trường Liên minh châu Âu (EU) đã thông báo dự thảo sửa đổi Quy định (EU) 2022/1616 (G/SPS/N/EU/940) đối với vật liệu và sản phẩm nhựa tái chế tiếp xúc thực phẩm. Theo đó, tăng cường yêu cầu về hồ sơ chứng minh tuân thủ, kiểm soát và truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm cả hàng nhập khẩu vào EU; bổ sung quy định về khai báo tuân thủ tại các công đoạn tiền xử lý, tái chế và gia công; lưu giữ và cung cấp hồ sơ theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; xuất trình tài liệu khi hàng hóa được phép lưu thông tự do trên thị trường EU.

Đồng thời, sửa đổi quy định về quản lý sổ đăng ký điện tử đối với công nghệ, cơ sở và thiết bị tái chế; quy định phương pháp thử nghiệm đối với nhựa đầu vào; thiết lập cơ sở pháp lý cho việc áp dụng mã hàng hóa đối với một số sản phẩm nhựa tái chế. Điều này cho thấy xu hướng siết chặt quản lý không chỉ ở tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn ở khâu phân loại và truy xuất. Trong khi đó, thị trường Đông Phi (Cộng đồng Đông Phi-EAC) thông báo nhóm các dự thảo quy chuẩn kỹ thuật (DEAS) quy định các điều kiện về vệ sinh trong sản xuất, bao gói bằng vật liệu phù hợp, ghi nhãn…, đưa bao bì từ yếu tố phụ trợ trở thành một phần trong điều kiện tiếp cận thị trường.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), các quy định này đang tạo áp lực cho ngành thủy sản, lĩnh vực có tỷ trọng bao bì lớn với thị trường xuất khẩu rộng khắp. Chuyên gia VASEP Trần Hoàng Yến cho biết: EU đã ban hành Quy định 2025/40 về bao bì và rác thải bao bì (PPWR), mở rộng phạm vi điều chỉnh tới mọi cấp độ bao gói và thiết kế. Những vật liệu bao gói quen thuộc như túi nilon, khay nhựa, hộp, thùng carton, pallet nhựa, màng bọc… trong xuất khẩu thủy sản đều thuộc phạm vi điều chỉnh mới.

Đáng chú ý, các bao bì tiếp xúc thực phẩm có chứa PFAS (các hóa chất vĩnh cửu) có nồng độ bằng hoặc vượt quá ngưỡng quy định bị siết chặt từ ngày 12/8/2026, buộc doanh nghiệp phải kiểm soát và công bố hàm lượng trong hồ sơ kỹ thuật. Ngoài ra, theo lộ trình của PPWR, đến năm 2030, tất cả bao bì lưu thông tại EU phải được thiết kế để có thể tái chế kèm theo yêu cầu giảm thiểu thể tích, hạn chế không gian rỗng trong vận chuyển - những chi tiết nhỏ nhưng yêu cầu các nhà xuất khẩu phải tối ưu hóa quy cách đóng gói các thùng carton vận chuyển. Đến ngày 12/8/2028, toàn bộ bao bì phải in nhãn phân loại rác thải theo quy chuẩn thống nhất của EU để hướng dẫn người tiêu dùng EU phân loại rác.

Bên cạnh yếu tố vật liệu, quy định của EU còn yêu cầu trách nhiệm chứng minh tuân thủ. Theo đó, mỗi loại bao bì phải có Công bố hợp chuẩn (DoC) đi kèm hồ sơ kỹ thuật mô tả chi tiết vật liệu, bản vẽ, danh sách tiêu chuẩn, báo cáo thử nghiệm… Quan trọng hơn, các tài liệu này phải được cập nhật liên tục khi có thay đổi về thiết kế hoặc tiêu chuẩn áp dụng.

Sẵn sàng thích ứng

Trao đổi về các yêu cầu chi tiết và chặt chẽ về vật liệu bao gói, ông Nguyễn Văn Kịch, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản Cafatex cho rằng, mặc dù hiện các doanh nghiệp vẫn chủ yếu sử dụng bao bì truyền thống do tính ổn định và chi phí phù hợp nhưng sẽ sẵn sàng chuyển đổi khi thị trường nhập khẩu yêu cầu. Tuy nhiên, vướng mắc là nguồn cung trong nước còn hạn chế khi các doanh nghiệp sản xuất bao bì chưa phát triển đa dạng dòng vật liệu tái chế. Hầu hết bao bì dùng cho hàng thực phẩm, đông lạnh hiện nay vẫn ở dạng cấu trúc kết hợp nhiều vật liệu giúp kéo dài thời gian bảo quản sản phẩm nhưng hạn chế khả năng tái chế.

Trước thực tế đó, đầu tháng 4 vừa qua, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 110/NĐ-CP về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu. Bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý cho cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), nghị định còn được kỳ vọng tạo động lực thúc đẩy thị trường vật liệu tái chế trong nước, từng bước tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn cung.

Có thể thấy, hầu hết các mặt hàng nông nghiệp xuất khẩu chủ lực hiện nay như thủy sản, hồ tiêu, hạt điều, trái cây… đều chịu tác động từ các quy định mới về bao bì do sử dụng nhiều lớp bao gói trong quá trình vận chuyển.

Chính vì vậy, mặc dù việc thực hiện các quy định EPR còn gặp nhiều thách thức nhưng trước yêu cầu thích ứng được đặt ra rõ ràng và có thời hạn, nhất là tại thị trường tiềm năng EU, các cơ quan chức năng khuyến nghị doanh nghiệp chủ động nghiên cứu kỹ nội dung quy định của EU để nắm bắt chính xác các yêu cầu về thiết kế bao bì, nội dung tái chế và nhãn mác mới; theo dõi sát các hướng dẫn tiếp theo (dự kiến ban hành trước ngày 12/8/2026) về quy cách dán nhãn phân loại rác thải hài hòa để có kế hoạch cập nhật bao bì xuất khẩu; rà soát lại toàn bộ hệ thống bao bì tại nhà máy, đồng thời chuẩn bị hồ sơ chứng minh tuân thủ với quy định của EU trước tháng 8/2026.

Việc thích ứng sớm và tăng năng lực đáp ứng không chỉ có ý nghĩa riêng tại thị trường EU mà còn có giá trị đối với nhiều khu vực thị trường khác, giúp doanh nghiệp biến “rào cản xanh” thành lợi thế cạnh tranh.