Bill Gates cảnh báo làn sóng tấn công mạng do AI: Các “lá chắn” an toàn có thể bị vô hiệu hóa

Tỷ phú Bill Gates, nhà sáng lập Microsoft nói về nguy cơ của AI trong chương trình State of Union của đài CNN. Ảnh: Getty.

Nguy cơ trước mắt không phải là AI nổi loạn

Trong cuộc phỏng vấn với CNN ngày 11/10, Bill Gates đưa ra cảnh báo đáng chú ý về một mặt trận có thể chịu tác động rõ rệt nhất từ trí tuệ nhân tạo trong 12 tháng tới: an ninh mạng.

“Lĩnh vực mà chúng ta có thể chứng kiến những thay đổi mạnh mẽ nhất trong năm tới có lẽ là tấn công mạng”, nhà đồng sáng lập Microsoft nói trong chương trình “State of the Union”. Theo ông, lĩnh vực này đã có sẵn động cơ kinh tế để thu hút tội phạm: đe dọa nạn nhân, đòi tiền chuộc hoặc gây gián đoạn hoạt động nhằm trục lợi.

Đáng chú ý là Bill Gates không cho rằng kịch bản AI tự vượt khỏi tầm kiểm soát sẽ trở thành mối đe dọa nghiêm trọng nhất ngay lập tức. Ông nhận định tác động lớn của kịch bản đó có thể còn phải sau nhiều năm. Trong ngắn hạn, điều đáng lo hơn là những kẻ có ý đồ xấu sử dụng các mô hình AI tiên tiến, đặc biệt khi chúng có thể bị loại bỏ những cơ chế bảo vệ vốn được thiết kế để ngăn hành vi nguy hiểm.

Theo Gates, các nhà phát triển đã tích hợp biện pháp bảo vệ nhằm hạn chế việc sử dụng AI cho tấn công mạng và khủng bố sinh học. Tuy nhiên, người dùng có thể tìm cách vô hiệu hóa những lớp bảo vệ đó. Khi mô hình mới nhất rơi vào tay đối tượng không có ý định tuân thủ các giới hạn an toàn, rủi ro có thể tăng lên đáng kể. Ông cảnh báo: “Trong năm tới, chủ yếu ở lĩnh vực mạng, chúng ta sẽ gặp nhiều bất ngờ tiêu cực”.

AI trở thành công cụ khuếch đại tội phạm mạng

Tấn công mạng không phải vấn đề mới. Trong nhiều năm, tin tặc đã sử dụng mã độc, email lừa đảo, phần mềm đánh cắp thông tin và các hình thức tống tiền để xâm nhập hệ thống của doanh nghiệp, cơ quan nhà nước và cá nhân.

Điều khiến AI làm thay đổi bài toán an ninh là khả năng hỗ trợ nhiều công đoạn vốn đòi hỏi thời gian, kỹ năng và nhân lực. AI có thể giúp phân tích mã nguồn, tìm kiếm thông tin về mục tiêu, tạo nội dung lừa đảo thuyết phục hơn hoặc hỗ trợ viết và chỉnh sửa mã. Những tác vụ trước đây cần người có kiến thức chuyên môn có thể được tự động hóa một phần.

AI cũng có thể giúp kẻ tấn công cá nhân hóa thông điệp lừa đảo theo ngôn ngữ, hoàn cảnh và thông tin của từng nạn nhân. Điều đó khiến việc nhận diện những email giả mạo được viết cẩu thả trở nên kém hiệu quả hơn nếu người dùng chỉ dựa vào lỗi chính tả hoặc cách diễn đạt bất thường.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng AI có thể tự động biến bất kỳ người dùng nào thành tin tặc chuyên nghiệp. Xâm nhập thành công một hệ thống được bảo vệ vẫn đòi hỏi quyền truy cập, kiến thức về hạ tầng, khả năng khai thác điểm yếu và nhiều bước kỹ thuật khác. AI có thể giảm chi phí hoặc tăng tốc một số công đoạn, nhưng không bảo đảm mọi cuộc tấn công đều thành công.

Đối với tội phạm có động cơ tài chính, ngay cả mức cải thiện vừa phải về tốc độ và quy mô cũng có thể mang lại lợi ích. Một chiến dịch lừa đảo được triển khai trên diện rộng, một cuộc tấn công tống tiền hoặc hành vi gây gián đoạn dịch vụ có thể tạo ra thiệt hại lớn mà không cần đến kịch bản AI hoàn toàn tự hành.

Vì vậy, cảnh báo của Bill Gates tập trung vào nguy cơ có tính thực tế: các công cụ AI đang phát triển nhanh trong khi những đối tượng có động cơ phạm pháp cũng tìm cách khai thác chúng.

“Lá chắn” AI có thể bị tháo bỏ

Một vấn đề Bill Gates đặc biệt nhấn mạnh là khả năng loại bỏ các giới hạn an toàn của mô hình AI.

Những hệ thống AI thương mại thường được thiết kế để từ chối một số yêu cầu nguy hiểm, chẳng hạn hướng dẫn thực hiện hành vi phạm pháp hoặc hỗ trợ những hoạt động có nguy cơ gây hại nghiêm trọng. Nhưng mức độ bảo vệ khác nhau tùy mô hình, phương pháp huấn luyện, cách triển khai và cơ chế giám sát.

Đối với các mô hình được phát hành công khai, những nhà nghiên cứu hoặc người dùng có thể chỉnh sửa, tinh chỉnh hoặc áp dụng kỹ thuật nhằm làm thay đổi cách mô hình phản hồi. Một số công cụ được phát triển để loại bỏ hoặc làm suy yếu các cơ chế từ chối của mô hình, qua đó khiến hệ thống sẵn sàng trả lời những yêu cầu mà phiên bản ban đầu được huấn luyện để từ chối.

Điều này tạo ra một thách thức khó giải quyết bằng riêng lời cam kết của nhà phát triển. Doanh nghiệp có thể đặt ra quy tắc sử dụng và xây dựng bộ lọc an toàn, nhưng không phải mọi mô hình đều hoạt động trong môi trường mà nhà phát triển có thể kiểm soát hoàn toàn. Một khi mô hình được phát hành và sử dụng ngoài hệ thống ban đầu, khả năng duy trì các giới hạn có thể suy giảm.

Dẫu vậy, loại bỏ cơ chế từ chối không đồng nghĩa với việc mô hình lập tức có khả năng thực hiện mọi hành vi nguy hiểm. Hiệu quả của các kỹ thuật can thiệp phụ thuộc vào kiến trúc mô hình, dữ liệu huấn luyện và năng lực thực tế của hệ thống. Điểm cốt yếu là những biện pháp bảo vệ không thể được coi như một hàng rào bất khả xâm phạm.

Tỷ phú Bill Gates đã nhiều lần lên tiếng cảnh báo về nguy cơ của trí tuệ nhân tạo (AI). Ảnh: AFP.

Từ tấn công mạng đến nỗi lo khủng bố sinh học

Trong cuộc trả lời phỏng vấn CNN, ông Gates cảnh báo về khả năng AI giúp các đối tượng xấu tiếp cận kiến thức cần thiết để phát triển vũ khí sinh học nguy hiểm.

Gates cho rằng công nghệ này có thể khiến việc tìm kiếm, tổng hợp và vận dụng thông tin trở nên dễ dàng hơn. Trước khi AI tạo sinh trở nên phổ biến, Internet đã chứa nhiều thông tin về virus máy tính, chất nổ và những lĩnh vực khoa học nhạy cảm. AI có thể giúp người dùng tiếp cận kiến thức nhanh hơn, giải thích các khái niệm chuyên môn và hỗ trợ giải quyết một số vấn đề kỹ thuật.

Nhưng giữa khả năng cung cấp thông tin và khả năng thực hiện thành công một hoạt động sinh học nguy hiểm vẫn có khoảng cách lớn. Những hoạt động như vậy có thể đòi hỏi thiết bị, vật liệu, năng lực thực nghiệm và kiến thức chuyên sâu mà một chatbot không thể tự thay thế.

Do đó, cảnh báo cần được hiểu là nguy cơ AI làm giảm một số rào cản tiếp cận kiến thức, chứ không phải bất kỳ ai cũng có thể dễ dàng tạo ra vũ khí sinh học nhờ AI.

Đây cũng là lý do các biện pháp bảo vệ không thể chỉ tập trung vào nội dung mà mô hình trả lời. Các nhà phát triển và cơ quan quản lý còn phải xem xét cách hệ thống được triển khai, khả năng kết nối với công cụ bên ngoài, quyền truy cập dữ liệu và những hành động mà AI được phép thực hiện.

Bill Gates phản đối việc để doanh nghiệp tự kiểm soát AI

Cảnh báo mới nhất của Bill Gates gắn với một cuộc tranh luận lớn hơn tại Mỹ: liệu các công ty công nghệ có thể tự bảo đảm an toàn cho những hệ thống mà chính họ đang phát triển, hay chính phủ cần thiết lập những quy định có tính ràng buộc?

Ngày 26/8, Gates từng công bố bài luận dài trên trang cá nhân “Gates Notes”, với tiêu đề “Kỷ nguyên AI đầy biến động đã đến. Những lựa chọn hôm nay mang tính quyết định”. Trong bài viết, ông cho rằng thế giới chưa chuẩn bị đầy đủ cho những biến động do AI gây ra đối với việc làm, an ninh và đời sống xã hội.

Gates đề xuất xây dựng một khuôn khổ quản lý mới ở cả cấp quốc gia lẫn quốc tế. Theo ông, các thể chế hiện có chưa được thiết kế để xử lý một công nghệ lan rộng nhanh chóng và tác động đồng thời đến nhiều lĩnh vực.

Ông cũng cho rằng cần có cơ chế hợp tác quốc tế, bởi các rủi ro AI không dừng lại ở biên giới một quốc gia. Gates lấy những cơ chế quốc tế về an toàn hàng không, kiểm soát vũ khí hạt nhân và bảo vệ môi trường làm ví dụ tham khảo.

Gates còn đề cập đến nguy cơ mất việc do tự động hóa. Ông dự báo AI có thể tác động nhanh hơn các cuộc chuyển đổi công nghệ trước đây, bởi lần này máy móc không chỉ thay thế sức lao động mà còn có thể đảm nhận những công việc dựa trên năng lực nhận thức. Ông đề xuất xem xét các ý tưởng như dành riêng một số công việc cho con người và thiết kế chính sách để người lao động có thời gian thích nghi.

Không phải chọn giữa đổi mới và an toàn

Gates không kêu gọi từ bỏ AI. Ông thừa nhận công nghệ này có thể thúc đẩy khoa học, y tế, giáo dục và năng suất lao động. Nhưng theo ông, lợi ích không tự động đến với tất cả mọi người, còn những rủi ro có thể xuất hiện trước khi xã hội kịp thích nghi.

Dự báo của Gates về một năm nhiều biến động trong lĩnh vực tấn công mạng vẫn là nhận định hướng tới tương lai, chưa phải kết quả đã được xác nhận. Nhưng câu hỏi ông đặt ra có ý nghĩa ngay từ hiện tại: khi AI ngày càng mạnh và được triển khai rộng hơn, liệu các cơ chế bảo vệ có phát triển đủ nhanh để theo kịp?

Đối với Gates, không thể chờ đến khi xuất hiện một thảm họa lớn mới bắt đầu xây dựng luật lệ và thể chế. Bởi trong kịch bản tấn công mạng, thiệt hại có thể đến từ những hệ thống AI đang hoạt động bình thường, nhưng bị con người khai thác sai mục đích. Và đó là nguy cơ cần được xử lý trước khi cuộc tranh luận về một AI thực sự vượt khỏi tầm kiểm soát trở thành vấn đề cấp bách hơn.