Bộ sách kinh điển xuất hiện trong chung kết Olympia

Principia là công trình kinh điển của nhà khoa học Isaac Newton. Ảnh: Cambridge University Library.

Tại trận chung kết Đường lên đỉnh Olympia 2026, ở phần thi Về đích của thí sinh Thái Dương, câu đầu tiên hỏi về vị trí của cảng Batsham.

Cụ thể: "Trong bộ sách khoa học kinh điển 'Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên', Isaac Newton đã mô tả lại những quan sát về chế độ thủy triều tại cảng Batsham nằm ở vĩ độ 20 độ 50 phút Bắc, từ đó minh họa cho lý thuyết về lực hấp dẫn. Vị trí của cảng Batsham nay thuộc quốc gia nào?".

Thái Dương trả lời là "Thụy Điển" nhưng không đúng. Với câu trả lời "Hà Lan", Quang Minh cũng sai. MC đưa ra đáp án "TP Hải Phòng, Việt Nam", khiến cả hội trường bất ngờ.

"Câu hỏi này cho thấy dấu ấn đầy bất ngờ của Việt Nam vào một thời khắc quan trọng của khoa học nhân loại", MC Khánh Vy nhận định.

Câu hỏi nhắc đến bộ sách Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên. Ảnh: Cắt từ clip.

Cảng được Newton nhắc đến từ hơn 300 năm trước

Theo một nghiên cứu đăng trên Researchgate của nhóm tác giả Việt Nam, cảng Batsham (có tài liệu viết là Batsha hoặc Batshaw) có vị trí tại phường Nam Đồ Sơn (TP Hải Phòng) ngày nay.

Theo nghiên cứu này, Batsha là một làng chài ven biển Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII, nằm ở ngay cửa sông vào cảng Domea. Làng này có nhiều tên gọi khác nhau do sai lệch về âm và chữ, như Batsha, Battsha, Battsa, Batza và Batshaw; còn nhà khoa học Isaac Newton thì gọi là Batsham.

Vị trí làng hoa tiêu Batsha trên Bản đồ Cồn ngầm Đàng Ngoài của John Walsh năm 1719. Nguồn: Dalrymple, A. (1774). Tonqueen Bar by John Walsh 1719. Chart Map. Pub: Alexander Dalrymple. London.

Đây là điểm cung cấp hoa tiêu cho các tàu buôn phương Tây vào, ra cửa sông Đàng Ngoài để đến và rời thương cảng Domea. Nằm ở vùng cửa ngõ ven biển nên Batsham được nhà nước phong kiến Lê - Trịnh quan tâm đặc biệt, thường cử các viên quan chuyên trách về kiểm tra an ninh và thuế quan.

Ngoài vai trò cấp hoa tiêu hướng dẫn tàu vào ra, đây còn là một trạm trung chuyển hàng hóa, tin tức và có thể cả cấp phép vào, ra lãnh địa Đàng Ngoài. Ở đây từng có những kho gom hàng, hoặc đổ hàng của những tàu không vào sâu nội địa. Hoạt động hoa tiêu dẫn tàu tại Batsha được Dampier W. (1688) ghi chép trong cuốn sách Du hành và khám phá.

Batsha cũng là nơi đầu tiên các nhà khoa học thế giới, đứng đầu là Newton I. biết đến kiểu thủy triều nhật triều đều. Trong cuốn sách Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên, ông viết: “Chúng ta có một ví dụ điển hình về hiện tượng này tại cảng Batsham, thuộc vương quốc Đàng Ngoài, nằm ở vĩ độ 20 độ 50 phút Bắc. Tại cảng này, vào ngày sau khi mặt trăng đi qua qua xích đạo, nước sẽ đứng yên; khi mặt trăng chuyển dịch về phía Bắc, thủy triều bắt đầu lên xuống, không phải hai lần như ở các cảng khác, mà chỉ một lần mỗi ngày…”.

Bộ sách khoa học kinh điển

Isaac Newton là một trong những nhà toán học vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại.

Theo EBSCO, Các nguyên lý toán học của triết học tự nhiên (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, tiếng Latinh) thường gọi ngắn gọn là Principia. Tác phẩm gồm 3 tập sách do Isaac Newton viết bằng tiếng Latinh, xuất bản lần đầu vào năm 1687. Sau khi chú thích và hiệu đính tập đầu tiên, Newton cho xuất bản hai tập nữa vào các năm 1713 và 1726.

Tác phẩm đặt nền móng cho cơ học cổ điển, đồng thời làm thay đổi căn bản cách con người lý giải chuyển động và các lực trong vũ trụ.

Newton bắt đầu nghiên cứu chuyển động của các hành tinh sau khi nhận được đề nghị từ nhà thiên văn học Edmond Halley. Quá trình nghiên cứu này giúp ông đưa ra những phát hiện quan trọng, trong đó có ba định luật chuyển động và định luật vạn vật hấp dẫn.

Bản sao ấn bản đầu tiên của cuốn Principia mà Newton đã ghi chú ở lề. Ảnh: Cambridge University Library.

Trong ba quyển của Principia, Newton phân tích cách các vật thể chuyển động dưới tác động của những lực khác nhau, ảnh hưởng của lực cản và các vấn đề toán học phức tạp liên quan đến quỹ đạo. Từ đó, ông xây dựng hệ thống lý thuyết toàn diện để giải thích cả chuyển động của các vật thể trên Trái Đất lẫn chuyển động của các thiên thể.

Dù được viết bằng tiếng Latin và sử dụng ngôn ngữ toán học phức tạp, Principia có ảnh hưởng vượt ra ngoài lĩnh vực khoa học, lan sang triết học và phong trào Khai sáng.

Tác phẩm góp phần thay đổi cách con người nhìn nhận và lý giải tự nhiên. Phương pháp nghiên cứu của Newton kết hợp chặt chẽ giữa lập luận toán học chính xác và quan sát thực nghiệm, qua đó thiết lập tiêu chuẩn mới cho hoạt động nghiên cứu khoa học. Những nguyên tắc này vẫn có ảnh hưởng đến ngày nay.

Các tiến bộ khoa học sau này đã chỉ ra những giới hạn trong các định luật của Newton, nhất là khi nghiên cứu thế giới ở quy mô nguyên tử hoặc các vật thể chuyển động với vận tốc tiệm cận tốc độ ánh sáng. Dù vậy, Principia vẫn là một trong những nền tảng của vật lý hiện đại, với phạm vi ứng dụng rộng rãi, từ kỹ thuật đến thiên văn học.