Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ lý giải tình trạng 'có tiền nhưng không tiêu được'

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trả lời chất vấn. Ảnh: VPQH

Ngân sách tăng nhanh, năng lực giải ngân chưa theo kịp

Tại Phiên chất vấn cuối giờ sáng 12/11 đối với Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, vấn đề giải ngân ngân sách dành cho KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được nhiều đại biểu Quốc hội đặt ra.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Nghệ An) cho biết, năm 2026, ngân sách nhà nước (NSNN) bố trí khoảng 95.000 tỷ đồng cho KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đến ngày 30/10/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,12%; trong đó, đổi mới sáng tạo đạt 27,98%, chuyển đổi số đạt 29,90%.

“Đó là tính theo tỷ lệ 53.000 tỷ đồng thuộc phạm vi thống kê của kho bạc. So với hơn 104.000 tỷ đồng của năm 2026, số thực chi mới khoảng 1/5, còn hơn 18.000 tỷ đồng chưa phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng bị đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán” – đại biểu nêu rõ.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị Bộ trưởng Bộ KHCN làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm của các cơ quan liên quan, đồng thời lý giải cơ sở đề xuất tăng ngân sách cho lĩnh vực này lên 120.000 tỷ đồng trong năm 2027 trong khi năng lực hấp thụ vốn hiện nay còn hạn chế.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu đặt câu hỏi chất vấn. Ảnh: VPQH

Cùng quan tâm đến vấn đề trên, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Đoàn TP. Hà Nội) đặt câu hỏi về nút thắt lớn nhất khiến “có tiền mà không tiêu được”, là do cơ chế hay khâu tổ chức thực hiện. Đại biểu đồng thời đề nghị Bộ trưởng nêu giải pháp đột phá trong năm 2027, bảo đảm vừa đẩy nhanh tiến độ giải ngân, vừa sử dụng ngân sách thực chất, tránh chạy theo chỉ tiêu và gây thất thoát, lãng phí.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Bộ KHCN Vũ Hải Quân cho biết, công tác phân bổ dự toán ngân sách cho lĩnh vực này có sự tham gia của ba bên: đơn vị lập dự toán, Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Tài chính. Các địa phương, Bộ, ngành xây dựng dự toán gửi Bộ KHCN tổng hợp, rà soát sơ bộ, sau đó chuyển Bộ Tài chính phối hợp cấp kinh phí cho các đơn vị.

Theo Bộ trưởng, trách nhiệm của các đơn vị lập dự toán là phải bảo đảm đầy đủ thông tin, hạch toán gắn với sản phẩm đầu ra. Bộ KHCN có trách nhiệm tổng hợp, thẩm định, trong khi Bộ Tài chính thực hiện cấp kinh phí. “Trong quá trình này, khâu tổng hợp, phân bổ dự toán có thể còn chậm, trong đó có trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ” – Bộ trưởng thừa nhận.

Lý giải cụ thể hơn về tình trạng giải ngân chậm, Bộ trưởng chỉ ra 4 nguyên nhân chính.

Thứ nhất là, quy mô ngân sách tăng đột biến. Theo Bộ trưởng, trước đây, toàn ngành KHCN chỉ chịu trách nhiệm giải ngân bình quân khoảng 12.000 tỷ đồng mỗi năm. Hiện nay, nguồn kinh phí phải triển khai, bao gồm cả chi thường xuyên, chi đầu tư, và cho cả lĩnh vực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, với quy mô ngân sách đã tăng gấp 7 lần.

Thứ hai là, có độ trễ về pháp luật. Nghị quyết số 57 được ban hành ngày 12/12/2024, trong khi các thể chế pháp luật mới bắt đầu có hiệu lực từ năm 2026 và cuối năm 2025, cũng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai nhiệm vụ, giải ngân ngân sách.

Nguyên nhân thứ ba theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân là do cách xác định nhiệm vụ KHCN có sự thay đổi căn bản. Trước đây, nhiệm vụ KHCN thường xuất phát từ nhu cầu của các nhà khoa học, được xây dựng và gửi lên cơ quan quản lý, thì hiện nay nhiệm vụ phải xuất phát từ bài toán thực tiễn, phải có doanh nghiệp đặt hàng, có viện nghiên cứu, trường đại học tham gia. Theo Bộ trưởng, cách tiếp cận mới khó thực hiện hơn, dù kinh phí được cấp cao hơn.

Về nguyên nhân liên quan đến năng lực thực thi, Bộ trưởng chỉ ra, một số địa phương, đơn vị và ngành vẫn còn tâm lý e ngại trong quá trình triển khai nhiệm vụ.

Không giải ngân bằng mọi giá, bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn

Trước những điểm nghẽn được chỉ ra, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, Bộ KHCN đang triển khai 3 giải pháp nhằm cải thiện tiến độ phân bổ và giải ngân ngân sách.

Đó là, tiếp tục làm việc trực tiếp với các địa phương để hướng dẫn lập dự toán. Bộ đã tổ chức nhiều phiên họp trực tuyến với giám đốc các Sở KHCN nhằm hỗ trợ các địa phương xây dựng đề xuất, hạn chế những vướng mắc ngay từ khâu lập dự toán.

Đồng thời, Bộ đang phát triển hệ thống thông tin phục vụ lập và thẩm định dự toán trực tuyến. Theo đó, các địa phương, Bộ, ngành có thể lập dự toán trực tuyến trên hệ thống; Bộ KHCN thực hiện thẩm định, hướng dẫn trực tuyến. “Nếu làm như vậy thì khâu trao đổi thông tin qua lại sẽ rút ngắn thời gian và làm tăng chất lượng lên” – Bộ trưởng cho hay.

Đặc biệt, Bộ trưởng nhấn mạnh việc đặt hiệu quả sử dụng ngân sách làm yêu cầu xuyên suốt trong quá trình giải ngân.

Ưu tiên tìm kiếm những lĩnh vực có khả năng đóng góp nhiều nhất cho tăng trưởng

Bên cạnh câu chuyện giải ngân, hiệu quả đóng góp của KHCN đối với tăng trưởng kinh tế là nội dung được đại biểu Nguyễn Hữu Toàn (Đoàn Lai Châu) đặt ra. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ mối liên hệ giữa tốc độ tăng trưởng GDP đạt khoảng 9% trong 9 tháng đầu năm với tỷ lệ giải ngân ngân sách cho KHCN, đổi mới sáng tạo mới đạt khoảng 42%; đồng thời cho biết khi nào lĩnh vực này có thể trở thành động lực tăng trưởng chính.

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn đặt câu hỏi chất vấn. Ảnh: VPQH

Trả lời vấn đề này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, KHCN cần có thời gian mới có thể đóng góp rõ nét cho tăng trưởng. Trong giai đoạn hiện nay, Bộ ưu tiên tìm kiếm những lĩnh vực có khả năng đóng góp nhiều nhất cho tăng trưởng để tập trung đưa KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào các lĩnh vực đó.

Đơn cử như con cá tra, doanh nghiệp đã mất 10 năm nghiên cứu về giống con cá tra nhưng vẫn chưa đạt được mức độ giống có thể kháng bệnh được - Bộ trưởng dẫn chứng.

Từ thực tế này, Bộ trưởng nhấn mạnh định hướng triển khai song song hai hướng. Một hướng là, tập trung vào những lĩnh vực có thể đóng góp ngay vào sự tăng trưởng để đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vào các lĩnh vực này. Mặt khác là đi lâu dài, hướng đến tự chủ, tự cường về công nghệ.

Như vậy, yêu cầu đặt ra đối với nguồn ngân sách dành cho khoa học, công nghệ không chỉ là nâng cao tỷ lệ giải ngân, mà còn phải bảo đảm sự gắn kết giữa phân bổ nguồn lực với nhu cầu thực tiễn, khả năng triển khai và kết quả đầu ra./.