Giải ngân cho khoa học và công nghệ thấp, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nói gì?

Tỷ lệ giải ngân mới đạt trên 40%

Tại phiên chất vấn ngày 12/11, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) cho biết, năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí khoảng 95.000 tỷ đồng cho khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đến ngày 30/10/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,12%; riêng đổi mới sáng tạo đạt 27,98% và chuyển đổi số đạt 29,90%.

Các tỷ lệ này được tính trên 53.000 tỷ đồng thuộc phạm vi thống kê của Kho bạc. Nếu so với tổng nguồn hơn 104.000 tỷ đồng của năm 2026, số thực chi mới khoảng 1/5. Trong khi đó, còn hơn 18.000 tỷ đồng chưa phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng bị đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị Bộ trưởng cho biết nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng giải ngân chậm; nếu xuất phát từ quá trình thực thi thì trách nhiệm chính thuộc cơ quan, cấp nào. Đồng thời, đại biểu đặt câu hỏi về căn cứ đề xuất tăng nguồn ngân sách này lên 120.000 tỷ đồng năm 2027 trong bối cảnh năng lực hấp thụ vốn hiện nay?

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Hà Nội).

Cùng chất vấn về nội dung này, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Hà Nội) cho biết, thực hiện Nghị quyết 57, ngân sách đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã tăng hơn 7 lần, đạt 95.000 tỷ đồng năm 2026 và dự kiến 120.000 tỷ đồng năm 2027.

Tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân còn thấp, trong đó Trung ương đạt 46,18%, địa phương đạt 38,5%; riêng hai lĩnh vực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giải ngân chưa tới 30%.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ đâu là nguyên nhân lớn nhất, xuất phát từ cơ chế hay khâu tổ chức thực hiện khiến ngân sách đã bố trí nhưng chưa giải ngân được. Đồng thời, đại biểu đề nghị làm rõ giải pháp cho năm 2027 để vừa giải ngân hết vốn, vừa bảo đảm hiệu quả thực chất, tránh tình trạng chạy theo chỉ tiêu gây thất thoát, lãng phí.

Ngân sách tăng 7 lần

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, theo quy định, các địa phương, bộ, ngành xây dựng dự toán, gửi về Bộ Khoa học và Công nghệ để tổng hợp, rà soát sơ bộ. Sau đó, dự toán được gửi sang Bộ Tài chính để phối hợp cấp kinh phí cho các đơn vị. Như vậy, quá trình này có 3 bên liên quan. Việc lập dự toán phải bảo đảm đầy đủ thông tin, hạch toán phải có sản phẩm đầu ra.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân.

Theo Bộ trưởng, Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm lớn nhất trong việc tổng hợp, thẩm định, còn Bộ Tài chính thực hiện cấp kinh phí. Vì vậy, trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ trong vấn đề này có thể là chậm ở khâu phân bổ, tổng hợp dự toán.

Về nguyên nhân giải ngân chậm, Bộ trưởng cho rằng có 4 nguyên nhân chính. Thứ nhất, quy mô ngân sách tăng đột biến. Nếu trước đây, toàn ngành khoa học và công nghệ chỉ chịu trách nhiệm giải ngân trung bình khoảng 12.000 tỷ đồng chi thường xuyên mỗi năm, thì hiện nay, nguồn vốn giải ngân bao gồm cả chi thường xuyên, chi đầu tư và các lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã tăng gấp 7 lần.

Thứ hai, có độ trễ về pháp luật. Nghị quyết 57 được ban hành vào cuối tháng 12/2024, trong khi việc xây dựng các thể chế pháp luật mới bắt đầu có hiệu lực từ năm 2026 hoặc cuối năm 2025. Do đó, có độ trễ về mặt pháp luật.

Thứ ba, có sự thay đổi căn bản trong việc xác định các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo. Trước đây, các nhiệm vụ thường xuất phát từ nhu cầu của nhà khoa học, sau đó được xây dựng và gửi lên. Hiện nay, nhiệm vụ khoa học và công nghệ phải xuất phát từ bài toán thực tiễn, có doanh nghiệp đặt hàng và viện, trường tham gia.

Theo Bộ trưởng, đây là sự thay đổi về bản chất trong xác định nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Cách làm này khó hơn, mặc dù kinh phí được cấp cao hơn.

Thứ tư là năng lực thực thi. Bộ trưởng cho biết, tại một số địa phương, đơn vị và ngành vẫn còn tâm lý e ngại.

Để giải quyết vấn đề giải ngân chậm, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ đang triển khai 3 giải pháp.

Thứ nhất, tiếp tục làm việc trực tiếp với các địa phương để hướng dẫn khâu đề xuất dự toán. Bộ đã tổ chức nhiều phiên họp trực tuyến với Giám đốc các Sở Khoa học và Công nghệ địa phương nhằm hỗ trợ lập đề xuất. 

Thứ hai, Bộ đang phát triển một hệ thống thông tin giúp các địa phương, bộ, ngành lập dự toán trực tuyến và Bộ hướng dẫn thẩm định trực tuyến. Theo Bộ trưởng, trong quá trình lập dự toán hiện nay có nhiều lần trao đổi thông tin qua lại. Việc thực hiện trên hệ thống trực tuyến sẽ giúp rút ngắn thời gian trao đổi, nâng cao chất lượng.

Thứ ba là vấn đề hiệu quả sử dụng ngân sách. Bộ trưởng cho rằng áp lực giải ngân là có, trong khi doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, có nhu cầu kinh phí lớn để phát triển công nghệ. Tuy nhiên, áp lực lớn hơn là phải bảo đảm từng đồng ngân sách giải ngân có hiệu quả. Bộ trưởng nhấn mạnh, Bộ không vì áp lực giải ngân mà bằng mọi giá thực hiện giải ngân các khoản kinh phí.