Bộ tứ đứng trên 'mỏ vàng', vậy sao vẫn lép vế trước Trung Quốc?

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng xoay quanh chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, nhóm Bộ tứ (Quad) gồm Australia, Ấn Độ, Nhật Bản và Mỹ đang đẩy mạnh hợp tác nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Tuy nhiên, theo một nghiên cứu mới của Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI), dù sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào và đã công bố Khung sáng kiến khoáng sản thiết yếu với cam kết huy động khoảng 20 tỷ USD, Bộ tứ vẫn đối mặt những hạn chế mang tính hệ thống.

TS. John Coyne, Giám đốc Chương trình An ninh quốc gia kiêm Giám đốc nghiên cứu của ASPI, đồng thời là tác giả bài viết, cho rằng, điểm yếu của Bộ tứ không nằm ở trữ lượng khoáng sản mà ở năng lực chế biến, phát triển công nghiệp hạ nguồn, điều phối đầu tư và xây dựng một hệ sinh thái đủ sức chuyển hóa tài nguyên thành lợi thế chiến lược.

Theo ông, nếu không thay đổi cách tiếp cận, nhóm này sẽ khó thu hẹp khoảng cách với Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh về khoáng sản thiết yếu.

Không thiếu tài nguyên, Bộ tứ thiếu một hệ sinh thái hoàn chỉnh

Theo nghiên cứu, Trung Quốc đã giành ưu thế trong cuộc đua khoáng sản thiết yếu đầu tiên không phải nhờ sở hữu nhiều tài nguyên hơn, mà nhờ quá trình đầu tư liên tục suốt nhiều thập kỷ vào năng lực tinh chế, công nghiệp hạ nguồn, thị trường và chính sách công nghiệp.

Trong khi đó, Australia đang sở hữu nhiều mỏ khoáng sản quy mô toàn cầu, còn Mỹ, Ấn Độ và các đối tác khác cũng có nguồn tài nguyên đáng kể. Tuy nhiên, lợi thế địa chất chưa bao giờ là điểm yếu cốt lõi của Bộ tứ. Điều còn thiếu, theo tác giả, là năng lực chế biến, khả năng điều phối chuỗi giá trị và một hệ sinh thái công nghiệp đủ sức chuyển hóa tài nguyên thành sức mạnh kinh tế và quốc phòng.

Trong bối cảnh đó, Khung sáng kiến khoáng sản thiết yếu của Bộ tứ, được công bố hồi tháng 5/2026 cùng cam kết huy động khoảng 20 tỷ USD từ khu vực công và tư, được đánh giá là bước đi tích cực khi nhìn nhận khoáng sản như nền tảng của an ninh kinh tế và an ninh quốc gia.

Dẫu vậy, nghiên cứu cho rằng sáng kiến này vẫn chủ yếu tập trung vào câu chuyện nguồn cung, trong khi cạnh tranh chiến lược hiện nay lại được quyết định ở các khâu tinh chế, sản xuất, thương mại và kiểm soát thị trường.

Theo TS. John Coyne, quốc gia làm chủ được toàn bộ chuỗi giá trị sẽ nắm trong tay đòn bẩy đáng kể khi xảy ra sức ép kinh tế hoặc cạnh tranh địa chính trị. Do vậy, việc chỉ mở rộng khai thác mà chưa phát triển hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh sẽ khó tạo ra năng lực tự cường thực chất.

Muốn tạo đối trọng với Trung Quốc, Bộ tứ phải thay đổi tư duy

Từ những phân tích trên, tác giả đề xuất Bộ tứ cần chuyển từ cách tiếp cận theo từng dự án sang xây dựng một hệ thống thống nhất, trong đó trước hết phải tạo ra nguồn cầu đủ ổn định để các dự án khoáng sản chiến lược có thể thu hút đầu tư dài hạn.

Theo nghiên cứu, nhiều dự án quan trọng tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương vẫn gặp khó khăn trong huy động vốn vì triển vọng doanh thu thiếu chắc chắn, trong khi doanh nghiệp Trung Quốc vẫn có khả năng chi phối giá cả và gây sức ép lên thị trường. Do đó, một cơ chế bao tiêu dài hạn giữa các nước Bộ tứ sẽ giúp giảm rủi ro đầu tư và tạo động lực phát triển cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, tác giả đề xuất xây dựng hệ thống dự trữ khoáng sản chiến lược chung, đồng thời hình thành mạng lưới chế biến và tinh luyện phân bổ giữa bốn nền kinh tế thành viên nhằm tận dụng thế mạnh bổ sung của từng nước, từ nguồn tài nguyên của Australia, năng lực công nghiệp của Nhật Bản, tiềm năng sản xuất của Ấn Độ đến nguồn vốn chiến lược của Mỹ.

Đáng chú ý, nghiên cứu cũng cho rằng Bộ tứ cần thiết lập một cơ chế điều phối thường trực để kết nối chính phủ, doanh nghiệp và nhà đầu tư thay vì duy trì các sáng kiến rời rạc như hiện nay. Nếu không khắc phục tình trạng phân tán này, liên minh vẫn có thể đầu tư hàng chục tỷ USD nhưng khó hình thành một hệ thống đủ sức cạnh tranh với mô hình mà Trung Quốc đã xây dựng trong nhiều thập kỷ.

Kết luận bài viết, TS. John Coyne cho rằng, bài học lớn nhất từ an ninh năng lượng thế kỷ XX không nằm ở bản thân nguồn tài nguyên mà ở hệ thống được xây dựng xung quanh nó.

Theo đó, nếu muốn biến lợi thế về khoáng sản thành sức mạnh chiến lược bền vững, Bộ tứ cần chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy phát triển tổng thể năng lực công nghiệp, tài chính và thể chế, bởi chỉ những giải pháp mang tính hệ thống mới có thể tạo ra đối trọng thực sự trước Trung Quốc.