Bóng ma cướp biển trở lại eo biển Malacca

Đêm 22/4, bốn người đàn ông leo lên tàu chở dầu Taipan mang cờ Quần đảo Marshall khi con tàu đang di chuyển qua eo biển Singapore, đột nhập phòng máy, lấy đi một số phụ tùng động cơ rồi biến mất vào màn đêm trước khi thủy thủ đoàn kịp phản ứng. Không có thương vong, thiệt hại vật chất cũng không lớn, nhưng vụ việc tiếp tục nối dài chuỗi các vụ cướp có vũ trang và trộm cắp trên biển đang gia tăng tại eo biển Malacca và Singapore.

Theo số liệu được Trung tâm chia sẻ thông tin của Hiệp định Hợp tác Khu vực về chống cướp biển và cướp có vũ trang tại châu Á (ReCAAP) công bố, đây là vụ việc thứ 16 được ghi nhận tại eo biển Malacca và Singapore từ đầu năm 2026; toàn khu vực châu Á ghi nhận 26 vụ. Phần lớn đều là các vụ đột kích ban đêm mang tính cơ hội, nhắm vào tàu hàng và tàu chở dầu di chuyển chậm.

Tuyến huyết mạch của thương mại toàn cầu

Eo biển Malacca và Singapore là một trong những “điểm nghẽn” hàng hải chiến lược nhất thế giới. Khoảng 70% lượng dầu nhập khẩu của châu Á đi qua tuyến đường này, cùng khối lượng hàng hóa trị giá hàng nghìn tỷ USD mỗi năm. Chỉ cần một sự cố nghiêm trọng cũng có thể tác động tới chuỗi cung ứng toàn cầu, giá năng lượng và hoạt động vận tải quốc tế.

Chính vì vậy, dù các vụ việc hiện nay chủ yếu là trộm cắp nhỏ lẻ, giới chuyên gia vẫn đặc biệt lo ngại. Những kẻ đột nhập thường lấy phụ tùng máy móc, phế liệu kim loại, thiết bị điện hoặc đồ dùng cá nhân như điện thoại, máy tính xách tay. Nhiều vụ diễn ra mà không gây thương vong cho thủy thủ đoàn. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, điều đáng ngại không nằm ở giá trị tài sản bị đánh cắp mà ở thông điệp về các “khoảng trống an ninh” trên tuyến hàng hải sống còn này.

Chuyên gia an ninh hàng hải Nazery Khalid, giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Malaysia Terengganu, cho rằng các nhóm tội phạm hiện nay phần lớn là những kẻ cơ hội, xuất thân từ các cộng đồng ven biển nghèo khó, bị thúc đẩy bởi áp lực kinh tế và thất nghiệp. Chúng chưa mang đặc điểm của các tổ chức cướp biển quy mô lớn như từng xuất hiện trong quá khứ. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Nếu không ngăn chặn ngay từ đầu, chỉ cần một vụ việc cũng là quá nhiều”.

Từ “trộm cắp vặt” đến nguy cơ an ninh chiến lược

Các cơ quan thực thi hàng hải Malaysia cho rằng sự gia tăng các vụ việc thời gian gần đây chủ yếu liên quan đến áp lực chi phí sinh hoạt, mật độ tàu thuyền tăng cao và điều kiện thời tiết, thay vì phản ánh sự sụp đổ an ninh trên biển. Theo họ, phần lớn vụ việc mang tính “tội phạm cơ hội cường độ thấp”, không đáp ứng đầy đủ các đặc điểm của cướp biển có tổ chức theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Dù vậy, giới quan sát cảnh báo không nên xem nhẹ các vụ đột nhập kiểu này. Tại những điểm nghẽn chiến lược của thương mại toàn cầu, các hành vi tưởng như nhỏ lẻ có thể nhanh chóng leo thang thành rủi ro lớn hơn nếu các lực lượng thực thi pháp luật không duy trì được sức răn đe.

Một yếu tố khác khiến tình hình thêm phức tạp là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các tàu chở dầu thuộc “hạm đội bóng tối” – những con tàu cũ kỹ, bảo trì kém, sử dụng nhiều thủ đoạn nhằm che giấu hành trình để né tránh các lệnh trừng phạt quốc tế.

Theo các chuyên gia, sự kết hợp giữa tội phạm trên biển, lưu lượng tàu dày đặc và hoạt động của các đội tàu thiếu minh bạch đang tạo áp lực ngày càng lớn lên khả năng kiểm soát của Malaysia, Singapore và Indonesia.

Bóng ma của những năm hỗn loạn

Những diễn biến hiện nay cũng gợi nhớ giai đoạn hơn một thập kỷ trước, khi eo biển Malacca từng là điểm nóng cướp biển của thế giới.

Tháng 6/2015, tám tên cướp biển Indonesia có vũ trang đã khống chế tàu chở dầu MT Orkim Harmony ngoài khơi Johor, bắt giữ thủy thủ đoàn và tìm cách sơn lại con tàu để tránh bị phát hiện. Một thành viên thủy thủ đoàn bị bắn. Cuộc truy tìm kéo dài nhiều ngày với sự tham gia của lực lượng hải quân và thực thi pháp luật của nhiều nước trong khu vực mới có thể giải cứu toàn bộ con tàu cùng hàng hóa.

Chỉ hai tháng sau, tàu MT Joaquim mang cờ Singapore tiếp tục biến mất khỏi radar khi đang vận chuyển 3.500 tấn nhiên liệu qua eo biển Malacca. Phải huy động lực lượng từ bốn quốc gia mới tìm thấy con tàu sau đó.

Những vụ việc đó chưa tái diễn với quy mô tương tự trong những năm gần đây, phần lớn nhờ cơ chế tuần tra phối hợp giữa Malaysia, Singapore, Indonesia và Thái Lan. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng các vụ đột kích hiện nay là lời nhắc rằng nguy cơ mất an ninh hàng hải chưa bao giờ biến mất hoàn toàn.

Tăng cường tuần tra và chia sẻ tình báo

Trước diễn biến mới, Malaysia cho biết đã tăng cường các cuộc tuần tra dựa trên thông tin tình báo tại các điểm nóng liên quan tới buôn lậu, vận chuyển dầu trái phép và xâm nhập bất hợp pháp. Singapore và Indonesia tiếp tục triển khai các hoạt động phối hợp trong khuôn khổ “Chiến dịch Tuần tra Tối ưu” (Op Patkor Optima), đồng thời mở rộng chia sẻ dữ liệu, tập trận và giám sát trên không thông qua chương trình “Mắt trên bầu trời”.

Các cơ chế này được đánh giá là giúp nâng cao khả năng phát hiện sớm và phản ứng nhanh đối với các sự cố xuyên biên giới. Tuy nhiên, trong bối cảnh thương mại hàng hải ngày càng nhộn nhịp và môi trường địa chính trị phức tạp hơn, bài toán bảo đảm an ninh tại eo biển Malacca – Singapore vẫn sẽ là thách thức dài hạn đối với các quốc gia Đông Nam Á.