Bữa ăn bán trú: Phải kiểm chứng năng lực nhà cung cấp

ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga. (Nguồn: Quốc hội)

Trao đổi với phóng viên Báo Thế giới và Việt Nam về việc một số trường học tại Hà Nội bị phụ huynh phản ánh tình trạng giao suất ăn chậm, khẩu phần chưa đúng định lượng và chất lượng chưa đúng với thực đơn cam kết, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, đây là những dấu hiệu cần kiểm tra ngay năng lực tổ chức, điều hành và khả năng thực hiện cam kết của đơn vị cung cấp. Quan trọng hơn, việc lựa chọn, giám sát nhà cung cấp phải được thực hiện thực chất, với trách nhiệm rõ ràng ở từng khâu.

Kiểm tra năng lực thực tế, không chỉ nhìn hồ sơ

Thưa bà, từ những phản ánh về suất ăn bán trú tại một số trường học thời gian vừa qua, bà nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Việc giao suất ăn muộn hoặc để xảy ra phản ánh về khẩu phần thiếu định lượng là những dấu hiệu cần được kiểm tra ngay về năng lực tổ chức, điều hành và khả năng thực hiện cam kết của nhà cung cấp.

Bữa ăn học đường có yêu cầu rất đặc thù. Hàng trăm, thậm chí hàng nghìn học sinh phải được phục vụ trong một khoảng thời gian ngắn và theo thời khóa biểu tương đối cố định. Vì vậy, một doanh nghiệp có thể chế biến được số lượng lớn suất ăn nhưng chưa chắc đã đủ năng lực vận chuyển, giao nhận đúng giờ và bảo đảm chất lượng tại nhiều điểm trường cùng lúc.

Khi xảy ra sự cố, cần đối chiếu thời gian cam kết, nhật ký sản xuất, số suất thực tế, biên bản giao nhận và tình trạng phục vụ tại trường để xác định nguyên nhân. Khẩu phần ít có thể phát sinh ở khâu chế biến, chia suất, giao nhận hoặc xác định định lượng. Ngay cả khi xảy ra sự cố khách quan, nhà cung cấp vẫn phải có phương án dự phòng. Không thể để một sự cố về nguyên liệu, phương tiện hay nhân sự làm ảnh hưởng đến bữa ăn của học sinh.

Theo bà, cần thay đổi cách lựa chọn đơn vị cung cấp suất ăn như thế nào để hạn chế tình trạng doanh nghiệp đủ hồ sơ nhưng không đáp ứng được yêu cầu thực tế?

Theo tôi, phải chuyển trọng tâm từ đánh giá hồ sơ sang kiểm chứng năng lực thực tế. Cơ quan lựa chọn cần kiểm tra trực tiếp bếp đang hoạt động, dây chuyền chế biến, khu bảo quản, nhân sự theo từng ca và phương tiện vận chuyển thực tế.

Cần phải tính đến tổng số suất ăn mà doanh nghiệp đang cung cấp cho tất cả khách hàng trong cùng một khung giờ. Không thể để một nhóm nhân sự hoặc một đội xe được kê khai lặp lại cho nhiều hợp đồng, trong khi tổng nhu cầu đã vượt quá khả năng phục vụ.

Đặc biệt, hợp đồng cũng phải quy định rõ thời điểm hoàn thành chế biến, khung giờ giao nhận, yêu cầu bảo quản, định lượng và cách kiểm tra khi bàn giao. Nhà cung cấp cần có phương án xử lý khi thiếu nguyên liệu, hỏng xe hoặc nhân sự nghỉ đột xuất.

Tôi cho rằng, có thể yêu cầu đơn vị cung cấp vận hành thử theo quy mô dự kiến trước khi phục vụ chính thức. Đây là cách để kiểm chứng phương án tổ chức thay vì chờ đến ngày học sinh bắt đầu sử dụng suất ăn mới phát hiện bất cập.

Tiêu chí phải tương xứng với quy mô dịch vụ, công khai và áp dụng bình đẳng. Tôi không đồng tình với cách đặt điều kiện thiên về quy mô doanh nghiệp hoặc số năm kinh nghiệm nhưng bỏ qua khả năng phục vụ thực tế; cũng không nên để giá thấp lấn át yêu cầu dinh dưỡng và an toàn. Điều cần lựa chọn là một đơn vị có thể duy trì bữa ăn đạt yêu cầu mỗi ngày, kể cả khi có tình huống phát sinh.

Suất ăn bị chê “lèo tèo” tại trường Tiểu học Trung Giã (Hà Nội), ngày 7/9. (Ảnh: Phụ huynh cung cấp)

Trao quyền lựa chọn phải đi cùng trách nhiệm giải trình

Khi chính quyền cấp xã/phường được giao tổ chức lựa chọn nhà cung cấp suất ăn, trách nhiệm của chính quyền, nhà trường và doanh nghiệp cần được phân định ra sao, theo bà?

Khi chính quyền cấp xã/phường được giao tổ chức lựa chọn đơn vị cung cấp suất ăn, thẩm quyền này phải đi liền với trách nhiệm giải trình về quyết định lựa chọn và kiểm soát nhà cung cấp sau khi được lựa chọn.

Cần phân định rõ trách nhiệm ở ba giai đoạn: Trước, trong và sau lựa chọn. Trước khi lựa chọn, địa phương phải nắm nhu cầu của từng trường, xây dựng tiêu chí có thể kiểm chứng và có sự tham gia của những người có chuyên môn về an toàn thực phẩm, dinh dưỡng.

Trong quá trình lựa chọn, phải xác định rõ ai kiểm tra thực tế, ai đánh giá, ai đề xuất và ai quyết định. Những nhận định về năng lực nhà cung cấp phải có căn cứ cụ thể, tránh đánh giá nặng về hồ sơ nhưng thiếu kiểm chứng thực tế. Sau khi lựa chọn, phải có đầu mối chịu trách nhiệm theo dõi, cơ chế tiếp nhận phản ánh và thời hạn xử lý cụ thể khi phát hiện suất ăn không đạt yêu cầu.

Việc UBND xã/phường tổ chức lựa chọn nhà cung cấp không có nghĩa mọi nghĩa vụ hợp đồng đều mặc nhiên thuộc về chính quyền địa phương. Ngược lại, hoàn tất lựa chọn và ký hợp đồng cũng không đồng nghĩa với việc cơ quan quản lý đã hoàn thành trách nhiệm.

Nếu nhà cung cấp vi phạm, cần xem xét đồng thời trách nhiệm trực tiếp của doanh nghiệp và trách nhiệm của những tổ chức, cá nhân được giao thẩm định, lựa chọn, kiểm tra, giám sát. Trường hợp nhà cung cấp có dấu hiệu không đủ năng lực ngay từ đầu nhưng vẫn được chấp nhận, quá trình thẩm định mang tính hình thức hoặc bỏ qua cảnh báo thì cần làm rõ trách nhiệm tương ứng.

Tuy nhiên, cũng không thể chỉ từ một vi phạm của doanh nghiệp mà tự động kết luận mọi cá nhân tham gia lựa chọn đều có lỗi. Việc xử lý phải dựa trên nhiệm vụ được giao, hành vi, mức độ lỗi và hậu quả được xác minh.

Giám sát phải phát hiện vấn đề trước khi suất ăn đến với học sinh

Vậy theo bà, cơ chế giám sát suất ăn bán trú cần được thiết kế như thế nào để không phải chờ đến khi phụ huynh phản ánh mới phát hiện vấn đề?

Chúng ta không nên đánh giá hiệu quả giám sát bằng số lượng quy định hay số lần kiểm tra, mà quan trọng nhất là cơ chế đó có đủ khả năng phát hiện, ngăn chặn những suất ăn không đạt yêu cầu trước khi đến với học sinh hay không.

Công tác giám sát cần tập trung đồng thời vào định lượng, chất lượng, thời gian giao nhận và giá thành. Về định lượng, phải kiểm soát từ khối lượng nguyên liệu đầu vào, phần thực phẩm sau sơ chế đến định lượng thành phẩm chia cho học sinh. Không thể lấy trọng lượng cả xương, vỏ hoặc phần bỏ đi để chứng minh lượng thực phẩm mà trẻ thực sự được ăn. Nhà trường nên kiểm tra ngẫu nhiên nhiều suất ăn và đối chiếu với định lượng đã thống nhất.

Về chất lượng, giấy tờ nguồn gốc phải phù hợp với thực phẩm giao trong ngày, đồng thời kiểm tra các khâu tiếp nhận, bảo quản, chế biến và vận chuyển. Khi có căn cứ hoặc theo kế hoạch chuyên môn, cần thực hiện kiểm nghiệm phù hợp. Một món ăn nhìn đầy đặn chưa đủ chứng minh dinh dưỡng hợp lý; việc chưa xảy ra ngộ độc cũng chưa đủ để khẳng định mọi khâu đều bảo đảm an toàn.

Về thời gian, cần ghi nhận rõ thời điểm hoàn thành chế biến, xuất bếp, đến trường và bắt đầu phục vụ học sinh. Nếu giao chậm, biên bản phải thể hiện mức độ chậm và biện pháp xử lý, không nên ký xác nhận đúng cam kết chỉ để thuận tiện thanh toán.

Đối với giá thành, cần công khai, minh bạch các khoản cấu thành giá suất ăn, tránh tình trạng thu trùng hoặc thanh toán không tương ứng với số suất thực tế đạt yêu cầu.

Tôi cũng đề nghị tạo điều kiện để phụ huynh tham gia giám sát luân phiên, được tiếp cận thông tin dễ hiểu và có kênh phản ánh trực tiếp. Tuy nhiên, sự tham gia của phụ huynh là một kênh kiểm chứng bổ sung, không thể thay thế trách nhiệm chuyên môn của nhà trường và cơ quan quản lý.

Điều quan trọng là việc phân định trách nhiệm giữa các bên không nhằm để “đẩy” trách nhiệm cho nhau, mà phải bảo đảm luôn có người chịu trách nhiệm theo dõi, xử lý khi có vấn đề. Kết quả cuối cùng phải là học sinh được cung cấp bữa ăn đầy đủ, an toàn và đúng với những gì đã cam kết.