Bùa may mắn - Một cách thương lượng với cuộc sống bất an?
Nhà nghiên cứu Thái Lan Chari Hamratanaphon (*) đã dành 15 tháng điền dã ở Việt Nam tìm hiểu về việc sử dụng bùa may mắn như điểm khởi đầu để tìm hiểu đời sống tâm linh gắn liền với các điều kiện kinh tế - xã hội - chính trị.
Tôi gặp Chari Hamratanaphon lần đầu cách đây bốn năm, khi chị tìm tôi để trao đổi về nghiên cứu mà chị đang thực hiện tại Việt Nam - nghiên cứu về bùa may mắn. Qua chia sẻ của chị, tôi hiểu chị đang có khoảng 15 tháng điền dã tại Hà Nội cho luận án tiến sĩ có tên Fortune for sale: Amulet agency and post-pandemic precarity in Hanoi, Vietnam (tạm dịch: May mắn được rao bán: Tính chủ thể của bùa may mắn và tình trạng bấp bênh hậu đại dịch tại Hà Nội, Việt Nam).
Chị đã bảo vệ thành công luận án này và được cấp bằng tiến sĩ năm 2024 tại Đại học California, Riverside (Hoa Kỳ).
Trong quá trình giải mã “tiểu sử” của những vật khước (vật phẩm mang lại may mắn, tài lộc, hóa giải xui rủi cho người sở hữu theo quan niệm dân gian) trong đời sống đô thị, Chari Hamratanaphon đã thực hiện một khảo sát thực địa công phu, trong 15 tháng điền dã, dựa trên quần thể phỏng vấn sâu khoảng 50 người, không tính số chuyên gia, học giả và những người tham gia gặp ngắn hạn khác.

TS. Chari Hamratanaphon. Ảnh: CTV
Mẫu nghiên cứu này bao gồm đa dạng các thành phần tham gia trực tiếp vào chuỗi lưu thông vật phẩm tín ngưỡng, từ người sử dụng bùa may mắn, cho đến các chủ cửa hàng phong thủy, thầy phong thủy, tăng ni tại một vài ngôi chùa ở Hà Nội, các thầy đồng trong đạo Mẫu và cả những người bán hàng rong mưu sinh quanh chốn linh thiêng. Đồng thời, để tham gia và hòa nhập sâu, Chari nhập vai làm tình nguyện viên tại cửa hàng phong thủy, tham gia workshop làm lọ bùa (spell jar), đi hành hương và trực tiếp đeo bùa may mắn để trải nghiệm.
Kết quả, công trình đã làm sáng tỏ một số phát hiện trọng tâm về đời sống tín ngưỡng đương đại. Theo đó, con người tìm đến bùa may mắn như một phương thức ứng phó với tầng nấc bấp bênh đa chiều thời hậu đại dịch COVID-19, bao gồm bấp bênh kinh tế (thu nhập thấp, nợ nần), bấp bênh xã hội (sự cô lập, đứt gãy kết nối tình cảm, gia đình) và bấp bênh về phúc lợi tinh thần (căng thẳng, khủng hoảng hiện sinh).
Đặc biệt, trái với định kiến cho rằng người mua bùa là mê tín hay mù quáng, nghiên cứu khẳng định họ là những chủ thể lý tính khi cân nhắc kỹ lưỡng giữa nguồn lực tài chính, nghĩa vụ gia đình và mục tiêu cá nhân để đầu tư vào vật khước như một hình thức “tự chăm sóc bản thân”.
Vì sao và từ khi nào chị bắt đầu quan tâm đến việc nghiên cứu bùa may mắn tại Việt Nam?
Tôi bắt đầu quan tâm đến chủ đề này vào khoảng năm 2018. Khi đó, một người bạn Việt Nam gửi tôi bức ảnh về “Nang Kwak” (Mẹ Ngoắc), một loại bùa cầu tài lộc của Thái Lan đang khá phổ biến ở Việt Nam, rồi hỏi tôi có biết vật phẩm này không. Anh ta kể rằng mình vừa thỉnh một tượng Mẹ Ngoắc về thờ và nhận thấy việc buôn bán thuận lợi hơn chỉ sau khoảng hai tuần, mặc dù trước đó anh gần như không biết gì về nguồn gốc hay ý nghĩa của vật phẩm này.
Từ câu chuyện này, tôi đặt ra câu hỏi: Điều gì khiến người dân ở một xã hội sẵn sàng tiếp nhận những vật khước có nguồn gốc từ một xã hội khác? Tôi cho rằng, khả năng tiếp nhận và lưu chuyển vật khước xuyên biên giới đến từ sự “tương thích” giữa các hệ thống niềm tin. Dù các học giả đã nghiên cứu nhiều về bùa may mắn Thái Lan và một vài nghiên cứu về bùa may mắn đã xuất hiện tại Việt Nam, tôi nhận thấy “thị trường bùa may mắn Việt Nam” trong bối cảnh đương đại vẫn là một khoảng trống lớn.
Từ khoảng trống này, tôi hướng đến việc sử dụng bùa may mắn như điểm khởi đầu để tìm hiểu đời sống tâm linh gắn liền với các điều kiện kinh tế - xã hội - chính trị tại Việt Nam, đồng thời góp phần làm rõ sự lưu chuyển và biến đổi văn hóa tín ngưỡng trong khu vực Đông Nam Á.
Theo quan sát của chị, vì sao người ta vẫn tìm đến bùa may mắn trong bối cảnh đời sống ngày càng chịu ảnh hưởng của khoa học, công nghệ và các quan niệm duy lý?
Con người ở bất kỳ thời đại nào cũng phải đối mặt với những bất định: học hành, công việc, sức khỏe, tình yêu cho đến biến động kinh tế và chính trị. Quá trình hiện đại hóa không nhất thiết đồng nghĩa với sự suy giảm niềm tin tâm linh. Ngược lại, tính hiện đại tạo ra những dạng bất định mới, khiến con người càng có nhu cầu tìm kiếm điểm tựa tinh thần.
Cá nhân tôi không cho rằng bùa may mắn đối lập với khoa học. Hai lĩnh vực này hoàn toàn có thể cùng tồn tại. Trong quá trình điền dã, tôi nhận thấy nhiều người không hề tin rằng sở hữu một lá bùa thì mọi thứ sẽ tự động thành hiện thực. Họ giải thích rằng bùa may mắn chỉ hỗ trợ một phần, còn cốt lõi vẫn là sự nỗ lực và chủ động của bản thân.
Ví dụ với giới trẻ: nhiều bạn quan tâm đến Tarot hay đá năng lượng nhưng không xem đó là mê tín, mà cố gắng lý giải thông qua tâm lý học hoặc sự truyền dẫn năng lượng mang màu sắc khoa học. Điều đáng chú ý ở đây là cách con người thương lượng và dung hòa giữa niềm tin cá nhân với hệ thống tri thức duy lý mà họ tiếp nhận.

Người dân và du khách đội mưa xếp hàng rạng sáng 3.3.2026 chờ xin ấn lộc đền Trần (phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình). Ảnh: Trọng Tùng
Điều gì theo chị, khiến bùa may mắn tiếp tục có ý nghĩa đối với người sử dụng, ngay cả khi họ không thể chắc chắn rằng những vật khước này sẽ mang lại kết quả như mong muốn?
Tôi nghĩ điều quan trọng nhất chính là “hy vọng”. Việc thực hiện nghi lễ hay sử dụng bùa may mắn có thể không bảo đảm rằng người ta sẽ đạt được điều mình mong muốn. Tuy nhiên, niềm hy vọng gắn với bùa may mắn lại không có một thời hạn cụ thể. Nếu điều mà bạn mong ước chưa xảy ra hôm nay, nó có thể xảy ra vào ngày mai. Nếu nó chưa thành hiện thực trong tương lai gần, biết đâu nó trở thành hiện thực vào một thời điểm xa hơn. Bằng cách đó, hy vọng có thể liên tục được tái tạo và duy trì theo thời gian.
Từ những quan sát trong nghiên cứu, tôi tạm chia người sử dụng bùa may mắn thành hai nhóm lớn:
Nhóm thứ nhất là những người cảm thấy mình không còn lựa chọn nào khác. Họ không biết phải giải quyết tình huống hay khó khăn trước mắt như thế nào.
Nhóm thứ hai là những người không nhất thiết đang gặp khó khăn nghiêm trọng, nhưng muốn sử dụng bùa may mắn để “phát triển thêm” những gì mình đã có, chẳng hạn như gia tăng cơ hội kinh doanh, củng cố thành công hoặc tạo thêm sự ổn định trong cuộc sống.
Nếu nhìn từ góc độ kinh tế, việc mua bùa may mắn cũng có thể được xem như một hình thức đầu tư có rủi ro. Người mua có thể nhận được kết quả như mong đợi, nhưng cũng có thể không nhận được gì. Tuy nhiên, chừng nào họ còn tin rằng vẫn có khả năng đạt được điều mình mong muốn, họ vẫn có thể sẵn sàng bỏ tiền ra để thử.
Trong quá trình điền dã, tôi nhận thấy một số người cung cấp thông tin không hề chi tiền mua bùa may mắn một cách thiếu suy nghĩ. Ngược lại, họ tính toán ngân sách khá cẩn thận và xác định rõ khoản tiền mà mình “có thể chấp nhận bỏ ra” để đổi lấy cơ hội đạt được điều mong muốn, vốn thường là những điều có ý nghĩa rất lớn đối với cuộc sống của họ.
Vì vậy, việc sử dụng bùa may mắn không chỉ phản ánh niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên, mà còn cho thấy cách con người đánh giá rủi ro, quản lý những nguồn lực hạn chế và duy trì hy vọng trong những hoàn cảnh bất định.

Một tiệm bán đồ phong thủy ở Hà Nội. Trong hình là linh phù dán điện thoại bên cạnh vòng đá phong thủy. Ảnh: Chari Hamratanaphon chụp ngày 27.8.2022
Chị có thể chia sẻ một vài câu chuyện về những người đến mua bùa may mắn mà chị còn nhớ?
Thời gian điền dã của tôi là 15 tháng tại Việt Nam, tôi gặp gỡ, tiếp xúc và đi theo rất nhiều các nhân vật. Trong quá trình này, tôi cũng nhập vai làm việc trong cửa hàng phong thuỷ. Tại đó, tôi tiếp xúc với nhiều khách hàng, tuy nhiên có ba trường hợp khiến tôi nhớ nhất.
Trường hợp thứ nhất là người phụ nữ 47 tuổi, nghèo khó đạp xe 10km giữa trời đông giá rét để mua bùa tài lộc cho hai vợ chồng thất nghiệp, nợ nần. Qua đó cho tôi thấy đối với người kiệt quệ kinh tế, bùa may mắn chính là khoản đầu tư mang lại hy vọng duy nhất giữa những bế tắc cấp bách.
Trường hợp thứ hai là nữ giảng viên đại học đến vì chiếc hồ ly cầu tình cảm, chủ cửa hàng tư vấn chọn chiếc nhẫn tỳ hưu và chị yêu cầu chiếc nhẫn thật nhỏ vì lo ngại ảnh hưởng đến uy tín nghề nghiệp. Điều đó giúp tôi nhận ra người hiện đại luôn phải khéo léo cân bằng giữa niềm tin tâm linh cá nhân và hình ảnh của mình trong xã hội.
Cuối cùng, trường hợp nữ bác sĩ mua bùa hỗ trợ tình cảm với mong muốn cứu vãn hôn nhân đổ vỡ do chồng ngoại tình. Trường hợp này cho thấy ngay cả những người làm việc trong lĩnh vực khoa học cũng có thể tìm đến tâm linh như một điểm tựa tinh thần khi đối mặt với những biến cố nằm ngoài tầm kiểm soát.
Nói chung, cách tiếp cận bùa may mắn cũng tùy thuộc vào hoàn cảnh sống, điều kiện kinh tế, địa vị xã hội… Người phụ nữ trong trường hợp đầu tiên chỉ có thể chọn loại bùa giá rẻ, ngược lại, nhóm có quyền lực hay kinh tế tốt lại có thể lựa chọn các vật khước mang tính duy trì vị thế trong xã hội. Ở Thái Lan, điều này rõ nét hơn khi giới chính trị gia, doanh nhân giàu có hoặc người có quyền lực thường sưu tầm những loại bùa hộ mệnh của Phật giáo, họ đeo chúng theo cách khá nổi bật để khẳng định địa vị. Còn tại Việt Nam, bùa may mắn được sử dụng kín đáo dưới dạng nhỏ, giống hai trường hợp còn lại.
Bên cạnh khía cạnh kinh tế, mức độ gắn bó với tôn giáo, niềm tin cá nhân, xuất thân xã hội cũng ảnh hưởng đến cách người ta lựa chọn bùa may mắn. Trong quá trình điền dã, tôi ghi nhận một bộ phận người dân đô thị quan niệm bùa may mắn của cộng đồng dân tộc thiểu số mang tính huyền bí, đáng sợ, thậm chí nguy hiểm. Ngược lại, những vật khước gắn với Phật giáo được xem là an toàn, đáng tin cậy, bởi chúng gắn với giá trị đạo đức và truyền thống tôn giáo được xã hội công nhận rộng rãi.
Một số người phân biệt rất rõ giữa bùa ngải, thường được liên tưởng đến những hình thức ma thuật đáng e ngại, và bùa bình an, được xem là vật phẩm mang lại sự bảo vệ và an lành.
Tôi đặt ra một nhận xét rằng những loại bùa mà người ta không biết rõ nguồn gốc, hoặc gắn với tín ngưỡng của “người khác”, thường dễ bị nhìn nhận bằng sự nghi ngờ hơn. Trong khi đó, những lá bùa đến từ ngôi chùa mà họ tin tưởng lại được chấp nhận dễ dàng hơn.

Thợ làng nghề Nhị Khê (Hà Nội) đang khoan lỗ làm chuỗi hạt. Ảnh: Chari Hamratanaphon chụp ngày 21.9.2023
Qua nghiên cứu, chị nhận thấy những yếu tố nào của xã hội Việt Nam đương đại góp phần định hình niềm tin, nhu cầu và cách sử dụng bùa may mắn?
Tôi nhận thấy sự phổ biến của bùa may mắn trong xã hội Việt Nam đương đại được định hình bởi sự tương tác giữa bốn yếu tố chính:
Thứ nhất, từ các giá trị và chuẩn mực xã hội, áp lực tự gánh vác trách nhiệm khiến nhiều người (như trường hợp người phụ nữ 47 tuổi) chọn bùa may mắn làm điểm tựa tinh thần để chủ động ứng phó thay vì yêu cầu sự hỗ trợ từ các thiết chế pháp lý hay xã hội.
Thứ hai, sự biến đổi kinh tế sau Đổi mới mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đi kèm rủi ro bấp bênh, làm thúc đẩy “sùng bái sự giàu có” (the cult of wealth) và khiến các loại bùa cầu tài lộc, may mắn ngày càng phát triển.
Thứ ba, sự di chuyển xuyên quốc gia (transnational mobility) đã tạo điều kiện du nhập các vật khước từ nước ngoài (như Luk Thep, Kumanthong từ Thái Lan hay Dzambhala từ Phật giáo Tây Tạng); người dân đón nhận chúng dựa trên nhu cầu cá nhân vượt qua ranh giới văn hóa, thường thực hiện kín đáo để thương lượng trong các giới hạn xã hội.
Cuối cùng, mối quan hệ giữa khoa học và tính hiện đại khiến người trẻ có xu hướng “chất vấn và lý giải” bùa may mắn; họ dễ dàng chấp nhận những vật phẩm mang tính duy lý hay gắn liền với tâm lý học (như đá năng lượng) hơn là các hình thức ma thuật bị coi là mê tín.
Tóm lại, niềm tin bùa may mắn ngày nay không chỉ đơn thuần là truyền thống tâm linh, mà còn thể hiện nỗ lực của con người nhằm dung hòa niềm tin cá nhân với những biến động của thế giới hiện đại.
Và tôi tin rằng, chừng nào con người vẫn phải đối mặt với những bất định trong cuộc sống, chừng đó họ vẫn có lý do để tìm kiếm hy vọng và những điểm tựa tinh thần thông qua bùa may mắn và các thực hành tâm linh.
Bằng Giang
____________
* Tác giả Bằng Giang là nghệ sĩ độc lập, tốt nghiệp chuyên ngành Phật học.
* TS. Chari Hamratanaphon là nhà nhân học văn hóa chuyên nghiên cứu về khu vực Đông Nam Á, giảng dạy tại Đại học Chulalongkorn - Thái Lan.

