Đánh thức nguồn lực văn hóa, mở hướng phát triển mới cho Lào Cai

Một điệu Xòe Thái, một phiên chợ vùng cao, một nghề thủ công truyền thống hay một lễ hội của đồng bào các dân tộc không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, mà còn chứa đựng tri thức, ký ức và bản sắc được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Đó là nguồn tài nguyên đặc biệt, tạo nên sức hấp dẫn riêng của Lào Cai. Vấn đề đặt ra hôm nay không chỉ là gìn giữ những giá trị ấy, mà quan trọng hơn là khơi dậy sức sáng tạo, chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành sản phẩm, thương hiệu và động lực phát triển.

Màn đại xòe "Hoa ban khoe sắc" tại chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” năm 2026. (Ảnh: Phạm Bằng - Mạnh Dũng)

Màn đại xòe "Hoa ban khoe sắc" tại chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” năm 2026. (Ảnh: Phạm Bằng - Mạnh Dũng)

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Cụ thể hóa tinh thần đó, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai ban hành Kế hoạch số 64-KH/TU, đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng, đóng góp khoảng 7% GRDP. Mục tiêu này đòi hỏi đổi mới tư duy: chuyển từ tiềm năng thành sản phẩm, từ giá trị di sản thành giá trị sáng tạo, từ bản sắc văn hóa thành lợi thế cạnh tranh của địa phương.

Lợi thế từ chiều sâu bản sắc

Lào Cai có nền tảng văn hóa phong phú với 34 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 57,6% dân số; 210 di tích được xếp hạng, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 34 di tích quốc gia và 175 di tích cấp tỉnh; 4 di sản được UNESCO ghi danh và 56 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với đó là hệ thống lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề thủ công, tri thức bản địa, ẩm thực và nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng.

Giá trị riêng của văn hóa Lào Cai không chỉ nằm ở số lượng di sản, mà còn ở sự gắn kết giữa văn hóa với cảnh quan, môi trường sinh thái, lịch sử cộng đồng và đời sống người dân. Một điệu Xòe thể hiện tinh thần đoàn kết; một phiên chợ vùng cao là không gian giao lưu; một nghề thủ công truyền thống kết tinh tri thức, kỹ năng và thẩm mỹ được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây chính là chất liệu để phát triển các sản phẩm trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, du lịch văn hóa và nội dung số.

Thực tiễn phát triển du lịch cho thấy sức hấp dẫn của nguồn lực này. Trong 10 tháng năm 2026, Lào Cai đón 10,85 triệu lượt khách, tổng thu từ khách du lịch ước đạt 45.150 tỷ đồng. Tuy nhiên, lượng khách và doanh thu du lịch chưa đồng nghĩa với kết quả phát triển công nghiệp văn hóa. Điều quan trọng hơn là hình thành những sản phẩm có hàm lượng sáng tạo, câu chuyện riêng, thương hiệu và khả năng cạnh tranh; qua đó tạo thêm giá trị gia tăng và sinh kế bền vững cho người dân.

Thực tế, Lào Cai không thiếu tài nguyên văn hóa, nhưng việc chuyển hóa các giá trị di sản thành sản phẩm có sức cạnh tranh còn hạn chế. Sự liên kết giữa sáng tạo nghệ thuật với sản xuất, quảng bá, phân phối và thị trường chưa thật chặt chẽ; một số hoạt động vẫn dừng ở trình diễn, giới thiệu những giá trị sẵn có. Vì vậy, cần chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên đơn thuần sang chủ động sáng tạo sản phẩm trên nền tảng di sản, hình thành chuỗi liên kết giữa cộng đồng, văn nghệ sĩ, nghệ nhân, doanh nghiệp, công nghệ và thị trường.

Các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại chương trình tái hiện Phiên chợ vùng cao và Chợ tình Sa Pa. (Ảnh: Báo và PT - TH tỉnh Lào Cai)

Các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại chương trình tái hiện Phiên chợ vùng cao và Chợ tình Sa Pa. (Ảnh: Báo và PT - TH tỉnh Lào Cai)

Văn nghệ sĩ, nghệ nhân - lực lượng kết nối di sản với đời sống

Trong quá trình đó, văn nghệ sĩ và nghệ nhân giữ vai trò quan trọng. Cộng đồng là chủ thể lưu giữ, thực hành, sáng tạo và trao truyền di sản; văn nghệ sĩ là lực lượng phát hiện, diễn giải, sáng tạo và lan tỏa các giá trị ấy bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Thông qua sáng tác, biểu diễn, nghiên cứu, sưu tầm và quảng bá, họ góp phần lưu giữ ký ức về đất và người Lào Cai, làm giàu đời sống tinh thần, bồi đắp tình yêu quê hương và niềm tự hào về bản sắc các dân tộc.

Nhiệm kỳ 2021-2026, hoạt động của Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật tỉnh ghi nhận 937 giải thưởng tại các cuộc thi, liên hoan, triển lãm và giải thưởng, trong đó có 19 giải thưởng quốc tế, 117 giải thưởng cấp toàn quốc, 26 giải thưởng cấp khu vực và 775 giải thưởng cấp tỉnh. Đây là sự ghi nhận đối với lao động sáng tạo và những đóng góp của đội ngũ văn nghệ sĩ trong quảng bá hình ảnh quê hương.

Các tác phẩm được trưng bày tại triển lãm ảnh chào mừng Tuần Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. (Ảnh: Mai Hiền)

Các tác phẩm được trưng bày tại triển lãm ảnh chào mừng Tuần Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. (Ảnh: Mai Hiền)

Ở cơ sở, nghệ nhân là những người trực tiếp nắm giữ, thực hành và trao truyền tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, nghi lễ, nghề thủ công và tri thức dân gian. Tuy nhiên, một số giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một; việc trao truyền ở một số địa bàn chưa thường xuyên, nghệ nhân am hiểu sâu ngày càng ít, lực lượng kế cận còn mỏng. Môi trường sáng tạo, cơ chế hỗ trợ sáng tác và quảng bá tác phẩm còn khó khăn; việc phát hiện, bồi dưỡng tài năng trẻ, nhất là văn nghệ sĩ là người dân tộc thiểu số, chưa tương xứng với tiềm năng.

Do đó, phát triển công nghiệp văn hóa không thể chỉ chú trọng sản phẩm và thị trường, mà trước hết phải quan tâm đến con người sáng tạo và cộng đồng nắm giữ di sản. Văn nghệ sĩ cần có không gian sáng tác, điều kiện tiếp cận thực tiễn và cơ hội đưa tác phẩm đến công chúng; nghệ nhân cần được tôn vinh, hỗ trợ truyền dạy; cộng đồng phải được bảo đảm quyền tham gia và lợi ích chính đáng trong quá trình phát huy giá trị di sản. Đặc biệt, cần kết nối văn nghệ sĩ, nghệ nhân với doanh nghiệp và đơn vị tổ chức sản xuất để sáng tạo thực sự đi vào đời sống.

Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn, thôn Nà Vài, xã Lục Yên tích cực truyền dạy hát then, đàn tính cho người thế hệ trẻ. (Ảnh: Hải Hoàng)

Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn, thôn Nà Vài, xã Lục Yên tích cực truyền dạy hát then, đàn tính cho người thế hệ trẻ. (Ảnh: Hải Hoàng)

Tạo động lực để nguồn lực văn hóa chuyển hóa thành giá trị

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa, cần tập trung vào ba hướng trọng tâm.

Trước hết, khơi thông nguồn lực sáng tạo từ con người và cộng đồng. Cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ cơ sở, tạo điều kiện để người dân tham gia thực hành, sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Kế hoạch số 64-KH/TU đặt mục tiêu phấn đấu 70% xã vùng cao có ít nhất một mô hình không gian văn hóa cộng đồng hoạt động hiệu quả; 60% thôn, bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số duy trì sinh hoạt văn hóa truyền thống định kỳ. Việc triển khai cần chú trọng tính thực chất, lấy sự tham gia của người dân và khả năng duy trì lâu dài làm thước đo. Cùng với đó là quan tâm đào tạo, bồi dưỡng, phát hiện và trọng dụng văn nghệ sĩ, nghệ nhân, nhất là tài năng trẻ và những người am hiểu văn hóa các dân tộc.

Thứ hai, hình thành sản phẩm và chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa đặc trưng. Mỗi địa phương cần căn cứ lợi thế để lựa chọn những giá trị tiêu biểu, phát triển sản phẩm có dấu ấn riêng, tránh dàn trải, trùng lặp. Cần tăng cường kết nối giữa bảo tồn, sáng tạo, sản xuất, quảng bá và tiêu thụ; khuyến khích doanh nghiệp đồng hành cùng nghệ nhân, văn nghệ sĩ và cộng đồng trong phát triển du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, quà tặng và các sản phẩm sáng tạo. Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và có chính sách hỗ trợ phù hợp; doanh nghiệp phát huy năng lực tổ chức sản xuất, kết nối thị trường; người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa được thụ hưởng thành quả từ các hoạt động văn hóa.

Thứ ba, tạo môi trường, cơ chế và hạ tầng cho phát triển công nghiệp văn hóa. Cần huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đầu tư; hoàn thiện cơ chế đặt hàng, hỗ trợ sáng tác, quảng bá, phổ biến tác phẩm; tăng cường hợp tác giữa cơ sở đào tạo, đơn vị nghệ thuật, doanh nghiệp và địa phương. Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong kiểm kê, tư liệu hóa, bảo tồn, giới thiệu và quảng bá di sản. Kế hoạch số 64-KH/TU đặt mục tiêu số hóa 100% di tích quốc gia đặc biệt, 80% di tích quốc gia. Tuy nhiên, số hóa phải gắn với bảo tồn nguyên gốc, duy trì môi trường thực hành và trao truyền di sản trong cộng đồng, không thể thay thế sức sống của văn hóa trong đời sống thực tế.

Cùng với các giải pháp trên, cần phát huy vai trò lãnh đạo của cấp ủy, sự quản lý của chính quyền và sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành, địa phương. Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy tiếp tục tham mưu cấp ủy định hướng công tác văn hóa, văn nghệ; tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng; nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của đội ngũ văn nghệ sĩ; phát hiện, nhân rộng mô hình hay, cách làm sáng tạo, góp phần tạo sự thống nhất về nhận thức và đồng thuận trong xã hội. Báo chí, văn nghệ sĩ, trí thức, nghệ nhân và người có uy tín trong cộng đồng cần tiếp tục phát huy vai trò lan tỏa những giá trị tốt đẹp, xây dựng con người Lào Cai “Đoàn kết - Yêu nước - Kỷ cương - Văn minh - Hiếu khách”.

Màn đại xòe có sự tham gia của 2.026 người tại Lễ khai mạc Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026.

Màn đại xòe có sự tham gia của 2.026 người tại Lễ khai mạc Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026.

Phát triển công nghiệp văn hóa không phải là khai thác di sản bằng mọi giá hay thương mại hóa các giá trị truyền thống. Bản chất của quá trình này là làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay, khơi dậy sức sáng tạo từ cộng đồng và tạo ra những sản phẩm, giá trị mới trên nền tảng bản sắc. Hiệu quả phát triển không chỉ được đo bằng doanh thu hay số lượng sản phẩm, mà còn ở việc di sản được bảo vệ tốt hơn, nghệ nhân được tôn vinh, văn nghệ sĩ có điều kiện sáng tạo và người dân có thêm sinh kế.

Lào Cai có lợi thế về bản sắc, di sản và con người. Khi cộng đồng thực sự là chủ thể, văn nghệ sĩ và nghệ nhân được tạo điều kiện phát huy tài năng, doanh nghiệp được khuyến khích tham gia và các giá trị văn hóa được kết nối với công nghệ, du lịch, dịch vụ và thị trường, nguồn lực văn hóa sẽ được chuyển hóa thành động lực phát triển thực chất. Đó là hướng đi để Lào Cai vừa gìn giữ chiều sâu bản sắc, vừa tạo dựng những sản phẩm văn hóa có thương hiệu, sức lan tỏa và khả năng cạnh tranh, góp phần xây dựng tỉnh phát triển xanh, hài hòa, bản sắc, hạnh phúc.

Nguyễn Thị Thúy Mùi

Nguồn Lào Cai: https://baolaocai.vn/danh-thuc-nguon-luc-van-hoa-mo-huong-phat-trien-moi-cho-lao-cai-post914807.html