Bụi mịn PM2.5 làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch như thế nào?

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng bụi mịn trong không khí ô nhiễm có thể làm gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim và tử vong do bệnh tim mạch.

1. Không khí ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến phổi

Khi nhắc đến ô nhiễm không khí, nhiều người thường nghĩ ngay đến các bệnh về đường hô hấp như viêm phế quản, hen phế quản hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Tuy nhiên, ngày càng nhiều bằng chứng khoa học cho thấy tác động của ô nhiễm không khí vượt xa phạm vi hệ hô hấp, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ tim mạch.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu. WHO cũng xác định ô nhiễm không khí là một trong những yếu tố nguy cơ môi trường quan trọng góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh tim mạch cùng với hút thuốc lá, chế độ ăn không lành mạnh, ít vận động và béo phì.

Ô nhiễm không khí đang trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm. Các hạt bụi mịn có thể đi sâu vào phổi, thậm chí xâm nhập vào hệ tuần hoàn, liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ và nhiều bệnh mạn tính khác.

Bụi mịn có thể gây tổn thương tim mạch.

2. Vì sao bụi mịn PM2.5 có thể gây tổn thương tim mạch?

Trong các chất ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5 (các hạt bụi có đường kính ≤ 2,5 micromet) được đặc biệt quan tâm vì kích thước rất nhỏ. Những hạt này có thể vượt qua hàng rào bảo vệ tự nhiên của đường hô hấp, đi sâu vào các phế nang và một phần có thể đi vào máu.

Các nhà khoa học cho rằng PM2.5 có thể ảnh hưởng đến tim mạch thông qua nhiều cơ chế:

Gây viêm và stress oxy hóa: Khi cơ thể tiếp xúc lâu dài với bụi mịn, hệ miễn dịch có thể bị kích hoạt, tạo ra phản ứng viêm kéo dài. Quá trình này làm tổn thương thành mạch máu, thúc đẩy hình thành và tiến triển của xơ vữa động mạch. Xơ vữa động mạch là quá trình các mảng bám tích tụ trong lòng động mạch, khiến mạch máu hẹp lại, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Làm tăng huyết áp: Một số nghiên cứu cho thấy phơi nhiễm với PM2.5 có thể ảnh hưởng đến chức năng nội mô mạch máu và hệ thần kinh điều hòa huyết áp, từ đó góp phần làm tăng huyết áp – một yếu tố nguy cơ hàng đầu của bệnh tim mạch.

Ảnh hưởng đến nhịp tim và quá trình đông máu: Ô nhiễm không khí có thể gây rối loạn hoạt động của hệ thần kinh tự chủ, ảnh hưởng đến nhịp tim. Đồng thời, một số bằng chứng cho thấy bụi mịn có thể làm tăng xu hướng hình thành cục máu đông ở những người có nguy cơ cao. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) nhận định bằng chứng khoa học hiện nay đã đủ mạnh để xác định mối liên hệ nhân quả giữa phơi nhiễm PM2.5 và các bệnh tim mạch.

3. Những bệnh tim mạch nào có liên quan đến ô nhiễm không khí?

Các nghiên cứu dịch tễ học lớn cho thấy ô nhiễm không khí liên quan đến nhiều bệnh lý tim mạch, trong đó nổi bật gồm:

Nhồi máu cơ tim: Bụi mịn và các chất ô nhiễm có thể thúc đẩy quá trình viêm, làm mất ổn định các mảng xơ vữa trong động mạch vành. Khi mảng xơ vữa bị nứt vỡ, cục máu đông hình thành có thể gây tắc nghẽn dòng máu đến tim, dẫn tới nhồi máu cơ tim.

Bụi mịn và các chất ô nhiễm có thể thúc đẩy quá trình viêm, làm mất ổn định các mảng xơ vữa trong động mạch vành.

Đột quỵ: WHO đưa ô nhiễm không khí vào nhóm yếu tố nguy cơ môi trường của bệnh tim mạch, trong đó có đột quỵ. Phơi nhiễm lâu dài với ô nhiễm có liên quan đến tổn thương mạch máu não và tăng nguy cơ đột quỵ.

Suy tim: Ở những người đã mắc bệnh tim, tiếp xúc với không khí ô nhiễm có thể làm tình trạng bệnh nặng hơn do gây thêm gánh nặng cho hệ tuần hoàn.

Tăng huyết áp và xơ vữa động mạch: Một số nghiên cứu quan sát cho thấy mức độ ô nhiễm cao hơn có liên quan đến tỷ lệ tăng huyết áp và tiến triển xơ vữa động mạch. Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu để làm rõ mức độ ảnh hưởng của từng loại chất ô nhiễm và nhóm dân số nhạy cảm.

4. Nhóm có nguy cơ cao

Không phải tất cả mọi người đều chịu ảnh hưởng giống nhau khi tiếp xúc với không khí ô nhiễm. Những nhóm cần đặc biệt lưu ý gồm:

Người cao tuổi.
Người đã mắc bệnh tim mạch như tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim.
Người mắc đái tháo đường.
Người có bệnh phổi mạn tính.
Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.

Những người mắc bệnh tim, bệnh phổi, người cao tuổi và trẻ em có thể nhạy cảm hơn với tác động của ô nhiễm dạng hạt.

5. Đeo khẩu trang có đủ để phòng tránh tác hại của bụi mịn?

Khẩu trang có thể giúp giảm lượng bụi mịn hít vào trong một số tình huống, đặc biệt khi sử dụng loại có khả năng lọc hạt phù hợp. Tuy nhiên, khẩu trang không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nếu một người thường xuyên sống hoặc làm việc trong môi trường ô nhiễm kéo dài. Do đó, cần kết hợp nhiều biện pháp:

Theo dõi chỉ số chất lượng không khí tại địa phương.
Hạn chế hoạt động thể lực ngoài trời khi mức ô nhiễm cao.
Tránh tập luyện gần đường giao thông đông đúc.
Đóng cửa sổ khi chất lượng không khí ngoài trời ở mức kém.
Duy trì lối sống bảo vệ tim mạch: không hút thuốc, ăn uống lành mạnh, tập luyện phù hợp và kiểm soát huyết áp.

Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) nhấn mạnh rằng giảm phơi nhiễm cá nhân cần đi cùng với các giải pháp kiểm soát ô nhiễm ở cấp cộng đồng như giảm khí thải giao thông, công nghiệp và sử dụng năng lượng sạch hơn.

Một điểm quan trọng cần hiểu là ô nhiễm không khí không phải nguyên nhân duy nhất gây bệnh tim mạch. Nguy cơ tim mạch là kết quả của sự kết hợp giữa nhiều yếu tố như hút thuốc lá, tăng huyết áp, mỡ máu cao, đái tháo đường, thừa cân, béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều muối, ít rau quả. Vì vậy, giảm tác động của ô nhiễm không khí cần đi kèm với việc kiểm soát toàn diện các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được.

6. Khi nào cần đi khám tim mạch?

Người dân nên đi khám nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như:

Đau hoặc tức ngực, đặc biệt khi gắng sức.
Khó thở bất thường.
Hồi hộp, tim đập nhanh hoặc không đều.
Chóng mặt, ngất.
Yếu liệt tay chân, méo miệng, nói khó (dấu hiệu cảnh báo đột quỵ).

Những người có bệnh nền tim mạch hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao nên kiểm tra sức khỏe định kỳ, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và cholesterol.